Türkiye geleceğin mesleklerine hazır mı?

Pelin Ünker

Robotik mühendisleri, yenilenebilir enerji mühendisleri, otonom ve elektrikli araç uzmanları Türkiye’de en süratli büyümesi beklenen iş rolleri arasında. Pekala Türkiye’nin bu dönüşüm için bir yol haritası var mı?

Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) yayınladığı ‘İşlerin Geleceği Raporu’na göre 2030 yılına kadar en fazla istihdam yaratacak dallar bakım, eğitim, teknoloji ve yenilenebilir enerji olacak.

Yazılım ve uygulama geliştiricilerinin yanı sıra bakım çalışanı, orta ve yüksek tahsil alanında öğretmenlik, tarım personelliği, hafif kamyon ve teslimat hizmetleri sürücüleri gibi meslekler, demografik değişimler ve toplumsal muhtaçlıklar doğrultusunda en süratli büyüyen iş kolları arasında yer alacak.

Rapor, global patronların insan kaynakları, strateji, eğitim departmanı yöneticileri ve icra kurulu liderleriyle yapılan anketlere dayanıyor.

92 milyon iş kaybı, 170 milyon yeni fırsat

Yapay zeka (Artificial Intelligence-AI) kullanımının iş dünyasında hem büyük fırsatlar hem de önemli zorluklar yarattığı ifade edilen raporda, yaşanan teknolojik gelişmelerle 92 milyon istihdam kaybı olacağı, bunun yanında ise 170 milyon yeni iş fırsatının doğacağı beklentisi paylaşıldı.

Beş yılda iş maharetlerinin yüzde 39’unun değişmesinin beklendiği vurgulanan rapora göre, bu nedenle iş gücünün yüzde 59’unun yeniden eğitilmesi ya da yeni hünerler edinmesi gerekecek. Lakin çalışanların yüzde 11’inin bu eğitim imkanlarına erişemeyeceği tahmin ediliyor.

Peki Türkiye geleceğin mesleklerine hazır mı, iş dünyasında nasıl bir dönüşüm gerekiyor?

Yenilenebilir enerji ve robotik mühendisliği

Rapora göre Türkiye işgücünün temel hünerleri bakımından dönüşümden en çok etkilenecek ilk 5 ülke arasında yer alıyor.

Raporda genişleyen dijital erişimin 2025-2030 döneminde Türkiye’deki işgücü piyasası değişimini yönlendireceği tahmin edilirken, ülkede faaliyet gösteren firmalar, yapay zeka, robotik ve yeşil enerji gibi teknolojilerin faaliyetlerini dönüştürmesini bekliyor.

Bu beklentilerle, robotik mühendisleri, yenilenebilir enerji mühendisleri ile otonom ve elektrikli araç uzmanları Türkiye’de en süratli büyümesi beklenen iş rolleri arasında yer alıyor.

Türkiye’de patronlar, 2030 yılına kadar iş başında sahip olunan marifetlerin 44’ünün sekteye uğrayacağını öngörürken bu oran, global ortalama olan yüzde 39’un üzerinde. Yapay zeka ve büyük data, teknolojik okuryazarlık, ağlar ve siber güvenlik ülkede en süratli büyüyen marifetler olarak belirlenirken, çok dilliliğin kıymetinde de ortalamanın üzerinde bir büyüme bekleniyor.

Eğitim öne çıkıyor

DW Türkçe’ye konuşan Kırklareli Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Sinan Alçın, Dünya Bankası’nın 21. yüzyıl yetkinlikleri olarak tanımladığı eleştirel düşünme, sorun çözme, iletişim marifetleri, işbirliği, takım çalışması, yaratıcılık, yenilikçilik gibi unsurların teknoloji ağırlıklı olduğunu, WEF raporunda ise teknolojiye ek olarak pandemi döneminde yaşanan düşüncelerin tesiriyle bakım hizmetleri, tarım, lojistik benzeri alanların dönüşümde ön plana çıktığını anlatıyor.

Raporda eğitim kesiminin de öne çıktığına işaret eden Alçın, eğitim kesiminin büyüklüğünün 151 milyar dolardan 3,5 kat artışla 422 milyar dolara çıkacağınının öngörüldüğünü, bunun da her alanda mesleksel, teknik ve tekrar ileri seviye yahut yüksek eğitime ihtiyaç olduğunu gösterdiğini aktarıyor.

Gençlerin yüzde 27’si ne eğitimde ne işte

Sinan Alçın, Türkiye’de ise 15-25 yaş arasında 13 milyon insan yaşadığını, bu sayının Avrupa’daki birçok ülkenin nüfusundan fazla olduğunu ifade ederek, ” ama mevcut durumda bu 13 milyon genç nüfusun yüzde 27’si ne işte ne de eğitimde. Türkiye’de gençler kriz ve benzeri ekonomik sıkıntı sürecinde yaşadıkları işsizlik döneminde Avrupa’dakiler 

gibi mesleksel eğitim de almıyorlar. Zira bu eğitimle istihdam piyasasına geri döndüklerinde daha iyi işlerde çalışabileceklerine ilişkin beklentileri yok. Mevcuttaki eğitim sisteminin daha yüksek getiri sağlayacak bir nitelik vereceği beklentisi yok” diye ekliyor.

Alçın, ikinci olarak ise Türkiye’de dalların yüklü olarak ucuz emeğe dayalı rekabet stratejisi uyguladığını, bilhassa dış ticarete dönük bölümlerin bu şekilde çalıştığını, bundan ötürü emekte niteliğin artması ya da azalmasının firmalar çok belirleyici olmadığını söylüyor.

Eğitim müfredatı uygun mu?

Türkiye’de ortalama fiyatın, taban fiyatın 2-3 bin lira üzerinde olduğunu vurgulayan Alçın’a göre bu manada gençlerin niteliğe ulaşması onlar için daha nitelikli bir hayat manasına da gelmiyor.

Öte yandan eğtim müfredatıyla ilgili sıkıntıları vurgulayan Alçın, “Ortaöğretimde evrim teorisinin müfredattan çıkartılması, seçmeli din derslerinin mecburî din dersine ek olarak müfredata eklenmesi, çeşitli vakıf ismi altındaki tarikatların ilköğretim, ortaöğretim içerisine sokulmuş olması. Toplam liseler içerisinde İmam Hatip Ortaokulu ve liselerinin oranının son 10 yıldır geometrik olarak artıyor olması Dünya Ekonomik Forumu’nun işaret ettiği alanlarda Türkiye’nin yetişmiş iş gücü yaratabilme potansiyeli üzerindeki soru işaretini artırıyor” diye konuşuyor.

Alçın’a göre Türkiye açısından geliştirebilecek alan yazılım alanı. Sinan Alçın, “Çünkü 13 milyon genç bir şekilde yazılım teknolojileri ile oynadıkları bilgisayar oyunundan tutun da cep telefonu aplikasyonuna kadar aşinalar” diyor.

“Sektörlerin de dönüşmesi gerekir”

Bunun dışında Türkiye’de kesimlerin teknolojik dönüşüme ihtiyaç duyduğunu ifade eden Alçın işgücü dönüşürken bölümlerin de yüksek teknoloji ve nitelik gerektiren bir biçimde dönüşmesi gerektiğini, aksi halde niteliğin artmayacağını belirtiyor. Nitelik artmadığı için de yeteri kadar ücret ve refah sağlanamayacağını dile getiren Alçın, sonuç olarak nitelikli olan iş gücünün diğer ülkelere hareket etmeye başlayacağını vurguluyor.

Alçın, “Örneğin son enflasyonist süreçte kan kaybına uğrayan hazır giysi bölümünün, klasik dokumacılık ürünleri yerine teknik dokumacılık alanında uzmanlaşması lazım” diye ekliyor.

Türkiye’de son 10-15 yılda makine sektöründe ve savunma sanayiinde çok önemli teknolojik yatırımlar olduğunu belirten Alçın, buna karşın toplam sanayi içerisinde yüksek teknolojinin hissesinin yüzde 3’ün altında kaldığını söylüyor. Alçın, kamudaki Ar-Ge harcamalarının sonuç odaklı olması gerektiğine işaret ediyor.

“İstihdam riskleri yönetilmeli”

DW Türkçe’ye konuşan Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFİA) Yöneticisi Bengisu Özenç, dönüşümün sunduğu yeni istihdam imkanlarının faydalanılması gereken çok önemli bir imkan olduğuna işaret ediyor.

Türkiye’nin bilhassa yenilenebilir enerji alanında uzun vakittir bu yönde uğraş gösterdiğini düşünen Özenç, “Ancak göz arkası edilmemesi gereken en çok önemli noktanın dönüşümün getirdiği istihdam risklerinin yönetilmesi olduğunu düşünüyorum. Bu süreçte birtakım mesleklerin de kaybolacağını öngörerek bir planlama yapılması ve dönüşümün kimseyi mağdur etmeyecek şekilde tasarlanması gerekiyor” diyor.

Kömürden çıkışın ertelenmesi

WEF raporuna göre dönüşüm risklerinin en fazla karbon ağır dallarda ortaya çıkacağını vurgulayan Özenç’e göre iklim değişikliği ile mücadelede elektrik sektöründe kömürden çıkış gibi zor kararları almayı ertelemesi Türkiye açısından çok önemli bir risk. 

“Ertelenmiş bu karar, hali hazırda gerçekleşmekte olan enerji dönüşümünün istihdam risklerine ilişkin tedbir alınmasında da geç kalınmasına neden oluyor” diyen Özenç, “Bugün, piyasa koşullarında daralmakta olan bu dalda istihdam kayıpları yaşanmakta ve çalışanlar maalesef kendi yazgılarıyla bire bir kalmakta. Bu durumun örneklerini Yatağan Termik Santrali’nde görüyoruz. Meğer, iyi bir planlamayla şahısların mağdur edilmemesi mümkün” diye devam ediyor.

Özenç’e göre Türkiye’nin öncelikle dönüşümün yol haritasını net bir şekilde belirlemesi gerekiyor. Türkiye’nin geleceğin mesleklerine hazırlanırken karşılaşabileceği riskleri iyi ölçümlemesi gerektiğini belirten Özenç, bölgesel kalkınma perspektifiyle, söylediği söz edilen yüksek riskli alanlarda, net-sıfır emeliyle uyumlu yeni ekonomik faaliyetlere, yeşil istihdam alanlarına ve geleceğin mesleklerine yer açması gerektiğini vurguluyor.