Türkiye’de sivil toplumun geçiş dönemi adaletindeki rolü ve katkıları

Dr. Nisan Alıcı

Geçtiğimiz hafta sonu, 8-9 Şubat tarihlerinde İstanbul’da Geçiş Dönemi Adaleti Uluslararası Konferansı: MENA Bölgesinde Zorluklar ve Fırsatlar düzenlendi. EuroMed Rights, DEMOS Araştırma Kolektifi, İnsan Hakları Derneği ve İnsan Hakları Ortak Platformu tarafından organize edilen bu konferansta, Türkiye, Suriye, Tunus, Fas ve Lübnan’da geçiş dönemi adaleti tecrübeleri ele alındı. Yeni durum, gelecekte karşılaşılabilecek zorluklar ve mücadele alanları tartışıldı.

Türkiye’den katılımcılar arasında, geçmişte sivil toplumun geçmişle hesaplaşma süreçlerinde etkin rol almış aktivistler, hukukçular, insan hakları savunucuları, akademisyenler ve siyasetçiler yer aldı. Bilhassa belirsizliklerin hâkim olduğu bu periyotta, farklı ülkelerin tecrübelerini Türkiye bağlamında tartışmak hayli manalıydı.

Aşağıdaki yazı, konferans kapsamında yaptığım konuşmaya dayanıyor. Konuşmamda, sivil toplumun ve taban örgütlerinin geçmişle yüzleşme ve geçiş dönemi adaleti konusundaki katkılarını ele alarak, Türkiye’de bu alandaki güçlü ve varlıklı birikimi hatırlatmayı amaçladım.

Türkiye’de geçiş dönemi adaleti: Resmi süreç olmadan olur mu?

Uluslararası konferanslarda, geçiş dönemi adaleti üzerine çalışan lakin Türkiye bağlamına hâkim olmayan şahıslardan sıkça şu soruyu duyarız: “Türkiye’de geçiş dönemi adaleti ve bir geçiş süreci yok ki! Tam olarak neyden bahsediyorsunuz ve neden Türkiye’ye bu çerçeveden bakıyorsunuz?”

Türkiye’de resmi bir geçiş dönemi adaleti süreci yaşanmadı. Fakat tabandan gelen çok çok önemli katkılar var. Üstelik Türkiye’deki bu güçlü tecrübe, uluslararası alanda gereğince bilinmiyor.

Genellikle geçiş dönemi adaleti, çatışmadan barışa ya da otoriter rejimlerden demokratik idarelere geçiş sürecinde kullanılan bir araçlar bütünü olarak tanımlanır. Hakikat, adalet, tamir, hafızalaştırma ve ihlallerin tekrarlanmasını tedbire gibi temel ögeler içerir. Örneğin, Kolombiya’daki barış mutabakatlarında, geçiş dönemi adaletinin nasıl uygulanacağına dair detaylı düzenlemeler bulunuyor ve bu sürecin kalıcı barışa ulaşmada çok önemli bir adım olduğu kabul ediliyor.

Peki, resmi bir geçiş süreci olmadan geçiş dönemi adaleti kullanılabilir mi? Son yıllarda bu soru giderek daha fazla tartışılıyor. Araştırmacılar ve aktivistler, geçiş dönemi adaletinin araçlarından faydalanmanın, belli bir noktaya kadar sessizliği ve inkârı kırabileceğini ve toplumsal hafızayı güçlendirebileceğini düşünüyor.

Türkiyei hem devam eden bir çatışmanın hem de otoriter bir rejimin karar sürdüğü ülkelerde, geçmişle yüzleşme teşebbüsleri çoklukla devlet tarafından engelleniyor ve sorumluluk sivil topluma, taban örgütlerine ve toplumsal hareketlere düşüyor.

İnsan hakları savunucularının mücadelesi

Türkiye’de geçmişle hesaplaşma teşebbüsleri ve geçiş dönemi adaleti düzeneklerinin kullanıldığı birçok sivil toplum gayreti var. Özellikle 2000’lerin başlarında ivme kazanan bu girişimler, 2013-2015 barış süreci sırasında daha da görünür oldu. Fakat, barış sürecinin çökmesiyle birlikte baskılar arttı, teşebbüsler zayıfladı ve birçok çalışma görünmez hâle geldi.

Devlet şiddeti ve insan hakları ihlalleri devam ederken, geçmişle yüzleşmek giderek daha zor hale geldi. Sivil toplumun alanı daraltıldı ve geçiş dönemi adaleti kavramı bile eskisi kadar sık kullanılmaz oldu. Lakin, bu gayretlerin toplumsal hafızada yarattığı birikimi unutmak, gelecekte inşa edilebilecek bir adalet süreci için büyük bir kayıp olur.

Cumartesi Anneleri: Adalet uğraşının simgesi

Türkiye’de geçiş dönemi adaletine dair en çok önemli örneklerden biri Cumartesi Anneleri hareketinin uğraşı. 30 yıla varan bu mücadele, hakikat, adalet, hafızalaştırma ve ihlallerin tekrarlanmasını önleme açısından çok çok önemli kazanımlar sağladı.

Zorla kaybetmeler, devlet tarafından uzun yıllar inkâr edilse de, Cumartesi Anneleri’nin uğraşı, bu ihlallerin inkâr edilemez bir gerçek olduğunu kanıtladı. Aynı vakitte, hafızalaştırma çalışmaları sayesinde, yeni zorla kaybetmelerin önüne geçilmesine katkıda bulunuldu.

Bu geçiş dönemi adaletine, inkârın ve devam eden ihlallerin ağır olduğu Türkiye aynıi ülkede bile toplumsal hareketlerin en azından bir ölçüde ulaşabildiğini gösteren çok çok önemli bir örnek. resmî bir geçiş dönemi adaleti süreci olmasa bile, sivil toplumun gayreti, hakikatin ortaya çıkmasını sağlayarak, bir manada bu süreci tabandan yürütmeye devam ediyor.

Diyarbakır Cezaevi Gerçeğini Araştırma ve Adalet Komisyonu

Türkiye’de geçiş dönemi adaletine dair somut bir örnek de Diyarbakır Cezaevi İçin Hakikat ve Adalet Komisyonu. Bu komisyon, Türkiye’de geçiş dönemi adaletine mahsus düzeneklerden birinin somut şekilde hayata geçirildiği az, hatta tahminen de tek örneği. Komisyon da kendisini Türkiye’deki ilk ve tek gayri resmi hakikat kurulu olarak ilan etmişti.

Bu gayri resmi hakikat komitesi, 2 Eylül 1980 askeri darbesinin 27. yıldönümünde 2007 yılında kuruldu. 78’liler Teşebbüsü’nün öncülüğünde, Akademisyenler, aydınlar ve insan hakları savunucuları tarafından kurulan komisyon, demokratikleşme ve çatışma tahlili yolunda hakikatle yüzleşmenin ilk adım olduğu kanısına dayanıyordu. Diyarbakır Askerî Cezaevi, 1980 darbesi sonrasında bilhassa Kürt siyasi tutuklulara yönelik ağır insan hakları ihlallerinin sembolü olması sebebiyle seçilmişti.

Komisyonun kuruluşunda yapılan açıklamanın aşağıdaki kısmı komitesi kuranların, uluslararası örneklerden ilham alarak bir hakikat kurulu oluşturma isteklerinin arka planını gösteriyor:

“Diyarbakır Cezaevi Gerçeğini Araştırma ve Adalet Komitesi, bir sivil toplum hareketidir, hiçbir siyasi parti ile irtibatı yoktur. Asla bir yargı organı değildir. Dünyada darbelerin yaşandığı ülkelerde, çeşitli isimler altında kurulmuştur. Amaçladığı öç almak değildir,gerçeklerin ortaya çıkarılmasını sağlayarak, hukukun emelinin gerçekleştirilmesi, adaletin sağlanması talebidir ve bu süreçte yaratılan travmanın sağaltılması ile toplumsal barışa giden yolun temel taşlarından birisi olacaktır. Travma dilsizleştirir; komitemiz mağdurların dillenmeleri ve sözlerini yeniden kurmaları için bir ortam oluşturmayı hedeflemektedir.”

Komisyon, yaklaşık 500 eski tutuklunun tanıklıklarını topladı ve 7.000 sayfalık bir doküman oluşturdu. 2012 yılında, tutuklular üzerindeki sistematik azabın tesirini ayrıntılandıran ve fail olarak tespit edilen yetkililerin kimliklerini açığa çıkaran bir rapor ortaya çıkardı. Bulgularını ülke genelinde düzenlenen bir dizi sempozyum aracılığıyla kamuoyuna duyurdu. Sempozyumlar Diyarbakır cezaevinde azaptan hayatta kalanlar siyasetçiler, aktivistler, gazeteciler ve akademisyenlerle bir araya gelmesini sağladı, hayatta kalanların tecrübelerinin kamusal alanda görünürlük kazanmasında kritik bir rol oynadı.

Komisyon, raporunda, parlamentoda bir hakikat kurulu için kampanya yürütme konusundaki kararlılığını ilan etti. 2015 yılında, barış sürecinin yarattığı atmosferin de tesiriyle, İnsan Hakları İnceleme Komitesi bünyesinde bir Alt Komitesi kuruldu Meclis’te. Bu Diyarbakır Askerî Cezaevi’ne yönelik ilk resmi soruşturma oldu.

Alt Komisyon, Eylül 2017’ye kadar işkence mağdurlarının tanıklıklarını dinledi. Fakat, hükümetin 2018’de erken seçim kararı almasıyla birlikte Alt Komisyon’un çalışmaları durduruldu. Her ne kadar rapor tamamlanmış olsa da yayınlanması askıya alındı. 50 sayfalık rapor, İnsan Hakları İnceleme Komitesi arşivlerinde kaldı. Raporun erişilemez olması, Alt Komisyon’un etkinliği hakkında elbette soru işaretleri doğuruyor. Tekrar de Alt Komisyon’un meclis bünyesinde kurulması ve faaliyete geçirilmesi, geçiş dönemi adaleti maksatlarına ulaşmak manasında gayri resmi hakikat kurulunun oynadığı çok önemli rolü vurgular nitelikte.

Komisyonun hakikat arayışı çalışmaları, mağdurlar için adalet yollarını da açtı. Toplanan datalar doğrultusunda, 2010 yılında 310 eski tutuklu suç duyurusunda bulundu. Komisyon üyeleri, Diyarbakır Askerî Cezaevi’nde işlenen insan hakları ihlallerinin insanlığa karşı suç olarak değerlendirilmesini talep etti.

Bu, failleri hesap vermeye zorlamaya yönelik görülmemiş bir teşebbüse yol açtı ve 1980-1988 periyoduyla ilgili bir soruşturma açıldı. 2012’ye gelindiğinde müracaatçı sayısı 1.000’e ulaştı. Lakin, zamanaşımı nedeniyle 2014 yılında soruşturma kapatıldı. Sonuç olarak, adalet arayışlarının sonucunda kimse nitekim sorumlu tutulmuş olmadı.

Komisyon, vakitte hafızalaştırma çalışmalarına odaklanarak 2009 yılında cezaevinin bir insan hakları müzesine dönüştürülmesi için bir kampanya başlattı ve 100.000 imza topladı. Kampanya devam ederken, Erdoğan, Diyarbakır Askerî Cezaevi’nin mirasını ilk defa resmi olarak kabul ederek, 1980 darbesinin hafızasını silmek amacıyla eski cezaevinin yerine yeni bir yapı inşa etmeyi planladıklarını duyurdu. Onun hafızaya yaklaşımı, taban örgütlenmelerinin bir hafıza yeri oluşturma talepleriyle çelişse de Diyarbakır Askeri Cezaeviyle ilgili kamusal alanda başlatılan tartışma ve Komisyon’un çalışmalarına gelen bir karşılık olarak okunduğunda değeri daha iyi anlaşılabilir.

Komisyonun hakikat, adalet ve hafıza alanındaki çalışmaları, Diyarbakır Askerî Cezaevi’ndeki insan hakları ihlallerinin bir biçimde resmi olarak tanınmasını sağladı. Kampanya, canlı bir kamusal tartışma başlatmayı ve resmi makamları harekete geçirmeyi başardı.

Bu örnek bize şunu gösteriyor ki, gayri resmi hakikat projeleri, siyasi kısıtlamaların resmi hakikat komitelerinin kurulmasına izin vermediği bağlamlarda güçlü alternatifler olarak fonksiyon görebilir. Lakin Diyarbakır Cezaevi için Hakikat ve Adalet Komisyonu’nun çalışmalarını tamamlamasını takip eden süreçte Türkiye’deki siyasi görünüm çok önemli değişikliklere uğradı ve sivil toplum faaliyetlerinin kapsamı bu esnada önemli şekilde daraldı. 2019-2020 yıllarında saha çalışmam kapsamında yaptığım görüşmelere göre, bu değişen siyasi bağlamda sivil toplum aktörlerinin geçiş dönemi adaletine ilişkin yaklaşımları şöyle:

Geçiş süreci: Uzun vadeli ve doğrusal olmayan bir süreç

Türkiye’de insan hakları savunucuları geçiş sürecini makul bir an ya da barış muahedesiyle başlayan bir olgu olarak görmüyor. Bunun uzun vadeli, doğrusal olmayan ve kesintilere uğrayarak ilerleyen bir süreç olduğunu düşünüyor, ki bu dünyadaki örneklerle de uyumlu ve gerçekçi bir bakış açısı.

Geçiş dönemi adaletinin sadece çatışma sonrasında değil, çatışma devam ederken de manalı ve gerekli olduğu ifade ediliyor. Bu bakış açısına göre, barışa geçiş süreci birtakım yüksek siyasi aktörlerin başlatması gereken bir durum olarak algılanmıyor; tersine, sivil toplum aktörlerinin inisiyatif alarak oncu rol oynayabileceğini olduğunu düşünüyor. Beklemek yerine harekete geçilmesi gerektiğini, geçiş sürecine dahil olmanın etkin bir mücadele gerektirdiğini vurguluyorlar.

Geçiş dönemi adaleti: Geleceğe taban hazırlamak

Geçiş dönemi adaletinin sırf savaş sonrası geçişlerde değil, devam eden çatışmalar sırasında da sivil toplum aktörlerinin faydalanabileceği bir araç olduğu düşünülüyor. İnsan haklari savunucuları, bugünden yapılabilecek her çalışmanın, gelecekteki resmi süreçler için bir altyapı oluşturacağını ifade ediyor. Hafızalaştırma, evrak toplama, bilgi tabanları oluşturma, raporlama ve araştırma gibi faaliyetlerin, gelecekte Kürt sıkıntısının tahliline dahil edilecek ögeler olacağı belirtiliyor.

Bu nedenle sivil toplum aktörleri, geçiş dönemi adaletine dair yapılan her çalışmanın manalı ve gerekli olduğu görüşünde. “Resmi sistemler şu an devreye sokulamıyorsa bile, attığımız her küçük adım değerlidir ve ileride büyük bir sürecin kesimi olabilir” fikri hakim.

Suriye diğer çatışma bölgelerinde de hak ihlallerinin belgelenmesi ve raporlanması, adalet taleplerini canlı tutan bir direniş biçimi. Belgeleme çalışmaları, sadece bugünü kayıt altına almakla kalmayıp, vakitte gelecekte ulusal ve uluslararası düzeneklerde hesap verebilirliği sağlamak için kullanılabilecek kritik bir değere sahip.

Sonuç ve öneriler

Türkiye’de sivil toplum, resmi bir geçiş süreci olmamasına karşın, geçmişle yüzleşme ve adalet mücadelesinde çok önemli bir rol oynuyor. Cumartesi Anneleri gibi hareketler ve Diyarbakır Cezaevi için Hakikat ve Adalet Kurulu gibi teşebbüsler, hakikat arayışını canlı tutarak toplumsal hafızaya katkıda bulunuyor. Lakin, devletin geçmişle yüzleşme konusunda sorumluluk almadığı bir ortamda, sivil toplumun eforları her zamanbaskılarla karşılaşıyor.

Türkiye’deki sivil toplumun pratiği ile uluslararası geçiş dönemi adaleti çalışmaları ve pratiği arasındaki bağların güçlendirilmesi epey önemli. Özellikle çatışmaya bağlı hak ihlalleri devam ederken yaşanan zorlukları aşma ve kendi tesirlerini artırma konusunda bu bağlar güçlendirici olur, etkili bir geçiş dönemi adaleti yaklaşımını oluşturmaya katkı sağlar.

Taban örgütleri ve sivil toplumun diğer bileşenleri, var olan süreci resmi sistemlerin kurulması için bir altyapı oluşturmak ve ortak bir gündem belirlemek gayesiyle kıymetlendirebilir. Böyle bir ortak gündem, hem resmi bir geçiş dönemi adaleti süreci yokken nelerin yapılması gerektiğini ortaya koyabilir hem de resmi bir sürece yol gösterecek bir yol haritası sunabilir.

Çatışmaya bağlı hak ihlallerinden en çok etkilenenlerin, mağdurların ve hayatta kalanların adalet talebinin duyulur olması için de sivil toplumun kendi geçiş dönemi adaleti gündemini ve de yol haritasını belirliyor olması da çok önemli.

Aynı şekilde bayanların ve LGBTİ+’ların tecrübelerinin ve taleplerinin bir geçiş dönemi adaleti sürecine dahil edilmesi için de sivil toplumun geçiş dönemi adaleti süreçlerine öncülük edebilmesi elzem. Çünkü toplumsal cinsiyete dayalı şiddet ve eşitsizlikle çatışmaya bağlı şiddet arasında bağ kuran örgüt ve teşebbüsler de geçiş dönemi adaletinin dönüştürücü ve kapsayıcı olması için kilit ehemmiyete sahip.

Sivil toplumun gayreti adaletin sağlanması için kritik bir temel oluşturuyor. Bugün atılan her adım, gelecekte muhtemel bir yüzleşme sürecine yer hazırlayabilir. Böylelikle mümkün bir çatışmasızlık süreci toplumsal barışı inşa etmek için iyi bir imkan olarak kıymetlendirilebilir.

Dr. Nisan Alıcı, Ingiltere’de University of Derby’de akademisyen ve DEMOS Araştırma Kolektifi’nin kurucularından biri. Son 10 yıldır barış, geçiş devri adaleti, toplumsal cinsiyet ve geçmişle yüzleşme hususlarında akademik ve pratik çalışmalar yürütmektedir.