Uluslararası Af Örgütü: 2024’te 1518 kişi infaz edildi, infazlar 2015’ten bu yana en yüksek sayıya ulaştı

Uluslararası Af Örgütü’nün bugün yayımladığı “Ölüm Cezaları ve İnfazlar 2024” raporuna göre, kaydedilen infazlar 2015 yılından bugüne en yüksek sayıya ulaştı. 2024’te 15 ülkede 1518 kişi infaz edildi. İran, Irak ve Suudi Arabistan, infazların yüzde 91’inden sorumluydu. Devletlerin vefat cezasını protestoculara ve etnik gruplara karşı silah haline getirdiği vurgulanan raporda, insan haklarını ihlal eden uyuşturucuyla ilişkili infazların arttığı da belirtildi.

Dünya genelinde vefat cezasının kullanımına ilişkin yıllık raporunu bugün yayımlayan Uluslararası Af Örgütü, 2024 yılında 15 ülkede bin 500’den fazla kişinin infaz edildiğini ve böylece global infazların 2015’ten bu yana en yüksek sayıya ulaştığını açıkladı. Öte yandan 2023’te 1153 olan infaz sayısının 2024’te yüzde 32 arttığı görüldü.

Ölüm Cezaları ve İnfazlar 2024 raporuna göre, 2024 yılında çoğunluğu Orta Doğu’da olmak üzere 1518 infaz kaydedildi. Bu sayı, 2015’ten (en az bin 634) bu yana kaydedilen en yüksek sayı. Raporda şu sözlere yer verildi:

“Bilinen toplam sayılar, dünyanın en fazla infaz uygulayan ülkesi olan Çin’de infaz edildiği düşünülen binlerce kişinin yanı sıra mevt cezasına yaygın olarak başvuran Kuzey Kore ve Vietnam’daki infazları da kapsamıyor. Filistin (Devleti) ve Suriye’de süregelen krizler nedeniyle Uluslararası Af Örgütü bu ülkelerdeki sayıları doğrulayamadı” denilen rapora göre, İran, Irak ve Suudi Arabistan, bilinen infazlardaki genel artıştan sorumlu. Bu üç ülke toplamda, 1380 kayıtlı infaz gerçekleştirdi. Irak infazları neredeyse dört katına çıkardı (en az 16’dan en az 63’e), Suudi Arabistan yıllık toplamını ikiye katladı (172’den en az 345’e), bilinen tüm infazların yüzde 64’ünden sorumlu olan İran ise geçen yıla kıyasla 119 fazla kişiyi infaz etti (en az 853’ten en az 972’ye).”

“Bugünün dünyasında yeri olmayan bir uygulama”

Uluslararası Af Örgütü Genel Sekreteri Agnès Callamard, “Ölüm cezası bugünün dünyasında yeri olmayan tüyler ürpertici bir uygulamadır. Binlerce infazdan sorumlu olduğunu düşündüğümüz kimi ülkelerde kapalılık devam ederken, mevt cezası uygulamaya devam eden ülkelerin tek başına bir azınlık olduğu da ortadadır. 2024 yılında, sadece 15 ülkenin infaz uygulamasıyla bu sayının üst üste ikinci yıl en düşük sayıda kalması, bu zalimane, insanlık dışı ve alçaltıcı cezadan uzaklaşıldığının bir göstergesidir” dedi. Callamard, sözlerini şöyle sürdürdü:

“İran, Irak ve Suudi Arabistan geçen yıl ölümlerdeki sert artıştan sorumluydu. Bu ülkeler, insan haklarını ihlal ederek ve uyuşturucuyla temaslı suçlar ve terörizm kabahatleri nedeniyle utanmazca insanların canını alarak, bilinen infazların yüzde 91’inden fazlasını gerçekleştirdi.”

2024 yılında en yüksek kayıtlı infaz sayısının bulunduğu beş ülke Çin, İran, Suudi Arabistan, Irak ve Yemen’di. 

Yetkililer mevt cezasını silah haline getirdi

Uluslararası Af Örgütü, rapora dair yayımladığı açıklamada şu tabirlere yer verdi:

2024 yılı boyunca, Uluslararası Af Örgütü, başkanların vefat cezasını kamu güvenliğini artıracağı benzeri gerçeği yansıtmayan bir mazeretle ya da halk arasında kaygı yaymak için silah haline getirdiğine tanıklık etti. Covid-19 pandemisinin sona ermesinden bu yana infazlarda devamlı bir artış eğiliminin meydana geldiği ABD’de (2023’te 24 bireye kıyasla) 2024’te 25 kişi infaz edildi. Yeni seçilen Başkan Donald Trump, insanları “vahşi tecavüzcülerden, katillerden ve canavarlardan” korumak için bir araç olarak tekraren mevt cezasına atıfta bulundu. Başkan Trump’ın insanlık dışı açıklamaları, vefat cezasının suç üzerinde eşsiz bir caydırıcı tesiri olduğu tarafındaki yanlış anlatıyı destekledi.   

Orta Doğu bölgesindeki birtakım ülkelerde vefat cezaları insan hakları savunucularını, muhalifleri, protestocuları, siyasi rakipleri ve etnik azınlıkları susturmak için kullanıldı.

“Yetkililere meydan okuma hamaseti gösterenler bilhassa İran ve Suudi Arabistan’da cezaların en zalimiyle karşılaştı. Bu ülkelerde mevt cezası, ters görüşlerini ifade edecek kadar yiğit olanları susturmak için kullanıldı” diyen Agnès Callamard, şunları söyledi:

“2024’te İran, ‘Kadın, Ömür, Özgürlük’ protestoları sırasında İslam Cumhuriyeti rejimine meydan okuyan şahısları cezalandırmak için vefat cezasına başvurmaya devam etti. Geçen yıl, biri zihinsel engelli bir genç olan iki kişi protestolarla irtibatlı olarak, adil olmayan yargılamaların ve işkence altında elde edilen ‘itirafların’ akabinde infaz edildi. Bu durum, yetkililerin baskıcı iktidarlarını sürdürmek için ne kadar ileri gidebileceğini gösterdi.”

Suudi Arabistan yetkilileri vefat cezasını siyasi muhalefeti susturmak ve 2011-2013 arasında “hükümet karşıtı” protestoları destekleyen ülkedeki Şii azınlığa mensup vatandaşları cezalandırmak için araçsallaştırmayı sürdürdü. Ağustosta yetkililer, Abdulmecid El Nimr’i El Esas’a katılmakla temaslı terör hataları nedeniyle infaz etti. Fakat ilk mahkeme evraklarında, Nimr’in protestolara iştiraki mevzu edilmişti.

Kongo Demokratik Cumhuriyeti infazlara devam etmeyi planladığını açıklarken, Burkina Faso’da askeri yetkililer, ismi suçlar için vefat cezasını geri getirmeyi planladıklarını duyurdu.

Uyuşturucuyla irtibatlı suçlar nedeniyle infazlar arttı

2024’teki infazların yüzde 40’ından fazlası hukuk dışı olarak, uyuşturucuyla irtibatlı suçlar nedeniyle gerçekleştirildi. Uluslararası insan hakları hukuku ve standartları uyarınca, vefat cezasının kullanımı “en önemli suçlar” ile sonlandırılmalıdır; insanların uyuşturucuyla ilgili suçlar nedeniyle vefatla cezalandırılması bu eşiği karşılamamaktadır.

“Uyuşturucuyla temaslı suçlar Çin, İran, Suudi Arabistan, Singapur ve doğrulamak mümkün olmasa da muhtemelen Vietnam’da yaygındı. Birçok bağlamda insanların uyuşturucuyla ilgili suçlar nedeniyle vefatla cezalandırılmasının dezavantajlı arka planlardan gelenleri orantısız etkilediği ve uyuşturucu ticaretini azaltmada kanıtlanmış hiçbir tesiri olmadığı tespit edilmiştir” şeklinde konuşan Callamard, şöyle devam etti:

“Uyuşturucuyla ilişkili suçlar için mevt cezasını destekleyen liderler, etkisiz ve hukuka aykırı tahliller önermektedir. Maldivler, Nijerya ve Tonga, uyuşturucuyla ilgili suçlar için mevt cezası getirmeyi değerlendiren devletler kınanmalı ve uyuşturucuyla mücadele siyasetlerinin merkezine insan haklarını almaya teşvik edilmelidir.”

Kampanyanın gücü

İnfazlardaki artışa karşın, 15 ülkenin infaz gerçekleştirdiği bilinmektedir ve bu üst üste ikinci yılda bugüne kadar kayıtlara geçen en düşük sayıdır. Bugün itibariyle mevt cezasını 113 ülke tamamen, 145 ülke ise maddede ya da uygulamada kaldırmıştır.

2024 yılında Zimbabve, ismi suçlar için mevt cezasını kaldıran yasa tasarısını onayladı. İlk sefer, BM üye devletlerinin üçte ikisinden fazlası, vefat cezası kullanımının ertelenmesine dair onuncu Genel Konsey kararı oylamasında lehte oy kullandı. Malezya’da da vefat cezası ıslahatları, infaz riski altındaki kişi sayısında binin üzerinde bir azalma sağladı.

Ayrıca tüm dünya kampanyanın gücüne tanıklık etti. Japonya’da yaklaşık 50 yılı vefat cezası altında geçiren Hakamada Iwao, Eylül 2024’te beraat etti. Gelişmeler 2025 yılında da devam etti. Alabama’da, yargılama sürecindeki önemli eksikliklere karşın mevte mahkûm edilen siyah bir erkek olan Rocky Myers, ailesi ve avukatlarının, eski bir heyet üyesinin, yerel aktivistlerin ve uluslararası toplumun davetlerinin akabinde mart ayında affedildi.

Uluslararası Af Örgütü Genel Sekreteri Agnès Callamard, “İnsanlar vefat cezasına son verilmesi için kampanya yürütmeye öncelik verdiğinde bu sahiden işe yapıyor. Mevt cezasını araçsallaştırmaya kararlı olan az sayıdaki başkana karşın rüzgâr bilakis dönüyor. Dünyanın darağacının gölgesinden kurtulması artık an meselesi” sözleriyle açıklamasını sonlandırdı.