Japonya’da yine Nissan ‘sendromu’: “Yükselme; yerin o yer değildir”

Japonya’nın geleneksel “Wa” (uyum) felsefesi ile Batılı “bireysel başarı odaklı yaklaşım” arasındaki uzlaşmazlık yeni bir skandalla yeniden manşetlerde. Japonya Kadın Milli Futbol Takımı’nın ilk yabancı teknik direktörü Grönlandlı Nils Nielsen’in, Asya Kupası şampiyonluğu kazandırdıktan sadece iki hafta sonra kovulması, ülkede derin bir “kültürel direnç” tartışması başlattı. Bu, “büyük başarı” elde eden bir yabancı hocanın ilk kez kapı önüne konulması değil: Daha önce Japon A Milli Futbol Takımı’nı 2028 Dünya Kupası finallerine taşıyan Boşnak teknik direktör Vahid Halilhodziç de kupa arifesinde, “teşekkür edilerek”ansızın kovulmuştu.

Manchester City bayan futbol takımındaki başarısından sonra Japonya’da işbaşı yapan 54 yaşındaki Nils Nielsen’in biletinin kesilmesi, basında ve sosyal medyada geniş yankı yarattı. Federasyon, şampiyon hocanın yöntemlerini “fazla gevşek ve yumuşak” bularak ve disiplin sorunlarına atıfta bulunarak bu kararı izah etti.

İddialara göre sorunun temelinde Japonya’nın “Wa” (uyum) felsefesi ile Batılı bireysel başarı yaklaşımı arasındaki tezat var. Japon sisteminde başarı genellikle sadece neticeye değil, sürecin hiyerarşiye ve geleneksel çalışma etiğine ne kadar sadık kaldığına göre de ölçülüyor. Nielsen’in oyuncularına tanıdığı özgürlük ve “yumuşak” yaklaşımı, Japon yöneticiler tarafından disiplinsizlik olarak algılanırken, Batı’da bu “modern ve verimli bir liderlik anlayışı” sayılıyor. “Gelenekçilere” göre bu çatışma, Japonya’da “farklı olanın” sisteme entegre edilmek yerine, çoğu kez sistemin dokusunu bozmaması için “ihraç edilmesiyle” sonuçlanıyor. Çünkü Japonlar için “Wa”, bir sistemin pürüzsüz işlemesi için her parçanın yerini bilmesi ve diğerleriyle sürtüşmeden hareket etmesi demek. Yani sistemin uyumunu bozan aşırı bireysel başarılar veya aykırı sesler, başarının kendisinden daha fazla önemseniyor ve “büyük sorun” sayılıyor. Federasyonun hoca ile bayan futbolcular arasında “iletişim sorunu” olduğu gerekçesini inandırıcı bulmayanlar çoğunlukta. Bir okur, “Kadrosundaki 16 oyuncusu halihazırda İngiltere liglerinde forma giyen bir takımda, İngilizce konuşan bir hocanın iletişim kuramadığı iddiası komik” diyor. Bir diğeri, “Bu dil meselesi değil. Japonya’da bir yabancı olarak çok iyi olduğunuzda kontrol edilmeniz zorlaşır ve kapı dışarı edilirsiniz” diyerek çıtayı daha da yükseltiyor.

Takımın başına Aralık 2024’te geçen Nils Nielsen tam bir başarı öyküsü yazdı. Danimarka’yı 2017’de Avrupa ikilinciliğine taşıyan ve Manchester City kadın takımında teknik direktörlük yapan tecrübeli hoca, Japonya ile çıktığı 20 maçta 12 galibiyet ve dört beraberlik ve sadece dört mağlubiyet aldı. Geçen ay Sydney’de düzenlenen Asya Kupası’nda, finalde Avustralya’yı devirerek kupa kaldırdı.Takımı turnuva boyunca 29 gol atıp sadece bir gol yedi ama bu istatistikler ve kazanılan kupa, Danimarkalı hocanın Japonya’da ömrünü uzatmaya yetmedi.

İlginç olan, Nielsen’in verdiği “Japon ağırbaşlılığı ve tevazusu” taşıyan veda mesajıydı. Kimseyi suçlamadı, yarayı kaşımadı, “Bu kadar yetenekli ve harika bir oyuncu grubuyla çalışma şansına sahip olduğum için kendimi çok şanslı hissediyorum. Fantastik yeteneklere sahip bir takımla çalıştım. Bunu tüm dünyaya gösterdiler. Bir antrenör veya teknik ekip olarak bazen ayrıntıların içinde kaybolma eğiliminiz olur; ancak resmin tamamının dışarıdan bir göz tarafından da görülmesi gerekir” dedi. Grönlandlı hoca son deminde “Wa” ya sığındı ama iş işten geçti.

2018 Dünya Kupası’na sadece iki ay kala yaşanan Vahid Halilhodziç depremi, “Japon usulü uyum” adına sportif başarının nasıl ikinci plana atılabildiğinin en somut örneği olarak hala hatırlanıyor. Takımı Dünya Kupası’na taşımasına rağmen Boşnak hoca da “oyuncularla güven ilişkisi koptu ve iletişimi yetersiz” diye yollanmıştı. Ama “Mesele, Halilhodziç’in sert disiplini ve yıldız oyuncuları dışlayan tavrıyla yerli hiyerarşiyi sarsmasıydı” dendi. Yani “uyumsuz” unsur bünyeden atıldı ve yerli hocaya dönüldü. O gün tartışmaların üstünü örten şey, mükemmel bir performansla takımın gruplardan çıkmayı başaran tek Asya takımı olmasıydı. Japonlar son 16 maçında Belçika karşısında 2-0 öne geçse de skoru koruyamamış, son saniye golüyle 3-2 yenilip elenmişti. Dünya da Japonların hem bu başarısını, hem de maçtan sonra tribünlerdeki çöplerini temizleyen sempatik taraftarlarını alkışlamıştı.

Bir Japon okur, yaşananları “Çıkıntılık yapan çivi çekici yer” atasözüyle özetliyor ve devam ediyor: “Japon toplumunun temel taşı olan “Wa” felsefesi, bireyin parlamasından ziyade grubun pürüzsüz işleyişini takdir eder. Nils Nielsen veya Vahid Halilhodziç gibi yabancı unsurlar, sistemin içine geleneksel dokuyu zorlayan birer kama gibi girdiklerinde, getirdikleri kupalar bile onları uyumu bozan birer tehdit olmaktan kurtaramaz.”

Bir bakıma mesele yabancı-yerli ayırımı da değil, grubun başarısının önüne geçip “çıkıntılık yapanı” tasfiye etme refleksi. Fazla yükselip öne çıkmak affedilmez günah.