Ünlü markalara insan hakları ihlâli suçlaması

Yolsuzlukla mücadele örgütü Sherpa, Ethics on Labels kolektifi, Avrupa Uygur Enstitüsü ve daha önce bu türlü bir kampta hapsedilmiş bir Uygur kadın, Mayıs sonunda Paris’teki bir mahkemeye bu yönde bir şikâyette bulundu.

Davacılar bir dizi şirketin ismini verdi: Japon giysi devi Uniqlo’nun Fransız iştiraki, ana şirketi Fast Retailing ve Zara markasının sahibi Inditex; ayrıyeten Fransız moda evi SMCP ve ABD’li ayakkabı üreticisi Skechers.

İnsan hakları örgütleri, çoğunluğu Uygur Müslümanlarından oluşan bir milyondan fazla insanın Çin’deki “yeniden eğitim kamplarında” tutulduğuna ve kendi istekleri dışında çalışmaya zorlandığına inanıyor.

Savcılar, ismi geçen şirketlerin, ürünlerini zorla çalıştırmaya dayalı fabrikalardan temin eden tedarikçilerle iş birliği yaparak insanlığa karşı işlenen suçlara, soykırıma, ağır esarete ve insan kaçakçılığına ortak olduklarını iddia ediyor. Bununla birlikte, şirketlerin tedarikçileri üzerinde tam bir denetim imkânına sahip olmadıklarını da kabul ediyorlar.

Her beş giysiden biri zorla çalıştırma eseri mü?

Suç duyurusunda, “Bölgeden pamuk kullanan yahut Çin hükümetinin programlarından yararlanan taşeronlara güvenen çok uluslu şirketler, ürünlerinin Uygurlar tarafından zorla çalıştırılarak üretilmiş olabileceğini görmezden gelemezler. Moda sanayisi, bu ürünleri pazarlayarak, Uygurlara karşı işlenen önemli cürümlerden kâr elde etmektedir,” deniyor.

Açıklamada, dünya pamuk üretiminin beşte birinin Uygur bölgesinde yapıldığı da kaydediliyor. Bu da her beş pamuklu giysiden birinin zorla çalıştırma temelinde üretilmiş olabileceği manasına geliyor.

Çin hükümeti ise zorla çalıştırma savlarını çoğu zaman olduğu aynıi reddediyor. Pekin idaresine göre söylediği söz edilen kamplar, aşırıcılığın yayılmasını önlemeye yönelik mesleksel eğitim merkezleri!

ABD, Sincan’dan gelen ürünleri yasakladı

Fast Retailing’in Tokyo’daki sözcüsü DW’ye yaptığı açıklamada, şikâyet başvurunu şirketin medyada çıkan haberlerden öğrendiğini savunuyor ve ekliyor: “Yetkililer tarafından bilgilendirilmedik. Lakin bize bildirilirse, tedarik zincirlerimizde zorla çalıştırma olmadığından emin olmak için soruşturmayla ilgili iş birliği yaparız.”

İnsan hakları aktivistleri, Nisan 2021’de söylediği söz edilen şirketlere karşı bir şikâyette bulunmuştu. Lakin Paris savcılığı, buna benzer bir suçu kovuşturmaya yetkili olmadığı gerekçesiyle davayı düşürmüştü.

Çin yönetimi şirketler üzerinde baskı mı kuruyor?

İnsan hakları örgütü Human Rights Watch (HRW) da tanınmış markaların kıyafetlerinin zorla çalıştırılan çalışanlar tarafından üretilen kesimler içerebileceğinden telaş ediyor. Örgüt, Paris’te açılan davaya müdahil olmasa da Çin’de azınlıklara yönelik muameleyi dikkatle takip ediyor. Örgütün Çin’deki insan hakları çalışmalarını yürüten Sophie Richardson, “Bize göre Çin hükümetinin uyguladığı kısıtlamalar o kadar büyük ki, şirketler bu bahiste gerekli itinası gösteremiyor. Şirket müfettişleri bu tesislere gidip emekçilere adil davranılıp davranılmadığını belirleyemiyor,” diyor.

Richardson, etkilenen şirketlerin ekseriyetle kendilerini eleştirenleri “girişimcilik karşıtı” olarak damgaladığını söylüyor ve ekliyor: “Tüm şirketlerin, insan hakları konusunda gösterdikleri ihtimamı kanıtlamalarını bekliyoruz. İnsan hakları ihlallerine neden olmadıklarını yahut katkıda bulunmadıklarını ispatlamak zorundalar. Lakin sorun şu ki, Çin hükümeti tarafındansıkı bir şekilde denetim edilen bu bölgelere erişim mümkün değil. Önemli bir kontrol yapmak isteyen yabancı şirketler üzerinde Çinli hükümet yetkililerinin büyük bir baskısı var.”

Çin’in öfkelenmesinden korkuluyor

Yeni Zelanda’daki Waikoto Üniversitesi’nde pazarlama alanında öğretim vazifelisi olan perakende ve tüketici davranışları uzmanı Roy Larke, markaların “temel insan haklarını korumak için etik ve ahlaki bir yükümlülüğü” olduğunu söylüyor.

Larke, Uniqlo büyük bir şirketin “bu yükümlülüğünü yerine getirmemesinin mümkün ticari sonuçlarının” farkında olduğunu da sözlerine ekliyor.

Uniqlo, geçmişte öteki açılardan da dikkatleri üzerine çekmişti: Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’ya saldırmasının akabinde şirket, Rusya’dan çekilme konusunda yavaş davranmıştı. Kamuoyunda şiddetli tenkitlerle karşılaşınca nihayet ağustos ayında, Rusya’daki faaliyetlerini askıya aldı.

Markanın ahlaki duruşundan daha çok önemli olanın, müşterilerinin bu duruşu önemseyip önemsemediğini vurgulayan Larke, Uniqlo’nun çok önemli bir ikilemle karşı karşıya kaldığını da kaydediyor: “Küresel bir şirket olarak, kanıtlanmış insan hakları ihlallerini desteklemeyi göze alamaz. Lakin benzer şekilde Çin hükümetini kızdırmayı da göze alamaz. Bu nedenle Uniqlo, tıpkı diğer uluslararası markalar, aksi kanıtlanana dek saf kabul edilme hakkına sahiptir.”

Uniqlo’nun halihazırda Japonya’da 720, Çin’de ise 925 mağazası bulunuyor. benzer vakitte Çin pazarı, şirketin yıllık 33,3 milyar euroluk global satış maksadına çok önemli ölçüde katkı yapıyor.