Uzmanlar yanıtladı: Şehir sayısı neden 100’e çıkarılmak isteniyor?

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli‘nin “Yeni yüzyılda, 100 il, 1000 ilçeden müteşekkil idari yapısıyla gücüne güç katmış bir Türkiye’yi inşa ve ihya etmemiz mümkündür” açıklamasının akabinde gözler kent olmayı bekleyen ilçelere çevrildi.

Nüfusunun 100 bini geçmesi, hali hazırdaki kent merkezine en az 30 kilometre uzaklıkta olması gibi kriterlerin esas alınacağı ifade edilen yeni kent iddialarının akabinde çok sayıda ilçenin ismi konuşulmaya başlandı. Kentlerin girişlerine kent olmak istendiğine dair tabelalar asılan, bunun için dernekler kurulan o ilçeler arasında Midyat, Kahta, Polatlı, Kozan, Ünye, Ergani, Konya Ereğli, Elbistan, Balıkesir Edremit, Lüleburgaz, Nazilli, Cizre, Bandırma, Erciş, Zonguldak Ereğli, Fethiye, İskenderun, Manavgat, Siverek, Çorlu, İnegöl, Tarsus ve Alanya sayılıyor.

Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Osman Balaban’a göre ilçelerin kent olacağına dair fikrin ortaya çıkış biçimi çok anlaşılır değil. Siyaset bilimi, kamu yönetimi, kentleşme ve çevre sıkıntıları alanlarında çalışmalar üreten Balaban’a göre seçim döneminde bu bahsin konuşulmayıp “şimdi gündeme gelmesinin sebebi ne” sorusu çok kolay yanıtlanamaz.

İlçelerin kent olmasına dönük mevzunun insanların birçoklarında “arkasında siyasi bir plan mı var” sorusuna neden olduğunu ifade eden Balaban, “Bu mevzular kamuoyunda objektif, bilimsel münasebetler üzerinden tartışma sürekliliği içinde karşımıza çıkmadığı için hep bir gündelik siyasetin hareketinin sonucuymuş bir tesir yaratıyor” dedi.

İlçelerin kent olmasının hususun uzmanları ve ilgilileri tarafından tartışılması gerektiğini söyleyen Balaban, “Hangi yerler kent olmalıdır-olmamalıdır sorununu lakin derin bir tartışmanın sonunda söyleyebiliriz. Şu anda bu olmadığı için tepki açığa çıkıyor” tabirlerini kullandı.

“Kimisi siyasi kimisi de yerel referanslara işaret ederek cevap veriyor”

Gazete Duvar’dan Serkan Alan’ın haberine göre, nüfusu çok büyüyen ilçeler için yönetme kapasitesinin kâfi gelmemesi durumunun açığa çıkabileceğini ifade eden Balaban, “Bazı yerlerde demografik dinamiktir bize bu mevzuyu tartıştıran. Birtakım yerlerde coğrafiktir. İlin coğrafyası ilçeyle bir erişme sorunu yaratıyor olabilir. İnsanlar günübirlik vilayetteki muhtaçlıkları için o coğrafyayı kat edemiyor olabilirler. Mekânsal nedenler bu ihtiyacı gündeme getiriyor olabilir” diye konuştu. Balaban şunları söyledi:

“Nüfus büyüklüğüyle yönetilemez hale geldiği için mi o ilçeyi tartışıyoruz, coğrafik olarak mı tartışıyoruz? Çevre açısından da bu tartışma konusu olabilir. Kimi yerlerde doğal riskler çok yüksek olabilir. Örneğin diyebiliriz ki; Bursa’da İnegöl bu risklerin çok ağırlaştığı bir yer, bunları yönetebilmek için bizim bu ilçede güçlü yönetimsel ünitelere gereksinimlerimiz var. ama bunların objektif ve bilimsel olarak uzmanlarca tartışılmalı. Bu yapıldığında ilçelerin kent yapılma motivasyonu anlaşılabilir. Bilimsel tartışma yapılınca; ‘şehir milliyetçiliğinden mi kaynaklanıyor, siyasi sebeplerden mi kaynaklanıyor, milletvekili sayısı artırılmak mı isteniyor, Antalya’dan Alanya’yı ayırınca Antalya Büyükşehir Belediyesi’ni belli bir siyasi bakış açısı elde edilebilir hale mi geliyor’ sorular ortadan kalkabilir. Objektif ve bölge planlama perspektifinden bu tartışmayı belli bir olgunlukta yapmadığımız için ‘Bunların arkasında ne var’ sorusuna kimisi siyasi kimisi de yerel referanslara işaret ederek karşılık veriyor.”

“Hizmet alma kolaylığı oluşturur”

İlçe yerine ilde yaşamanın bireylerdeki tesirini ve beklentisinin kaynağını değerlendiren Balaban sözlerini şöyle sürdürdü:

“İlçede yaşayan bireylerin maddi temeli olan beklentileri olabilir ve haklıdır da. Zira bir ilçe kent olduğu zaman oraya bir kent teşkilatı geliyor. Valilikten tutun ilçe teşkilatlarının dönüşmesine kadar bir istihdam ve ekonomik canlılık yaratıyor. Devlet memuru takımı sayısı ister istemez artıyor, belediye örgütlenmesi değişiyor. Bir ilçenin ile dönüşmesinin diğer bölümlerde de çarpan tesiri olabilir. Bireyler bunun farkında olarak talep ediyor olabilirler. Öte yandan ilçenin kent olması bireylere hizmet alma kolaylığı oluşturur. Alanya’nın kent olması sizin hizmetlere erişiminizi kolaylaştırabilir. Bundan Ötürü bireylerin dünyasında bunun yaratacağı olumlu tesirlerin farkında olarak talep ediyor olabilir.”

“Büyükşehir talebi de açığa çıkmıştı”

TBMM’de 2012 yılında kabul edilen maddeyle birlikte Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa, Maraş, Mardin, Muğla, Tekirdağ, Trabzon, Urfa ve Van büyükşehir belediyesi oldu. Köylerin mahalle olduğu süreçte ödenen vergiler ve faturalar başta olmak üzere direkt bu kentlerde yaşayanlara farklı tesirler açığa çıktı. Merkezden belediyelere gelen bütçede de artış oldu. Balaban bu sürece dair ise şunları kaydetti:

“İllerin büyükşehire dönüşmesi probleminde bu durum biraz daha olumsuz algılanmıştı. Vergilerin değişmesi, faturalandırmanın değişmesi, kimi şeyleri yapamıyor hale gelmesi gibi durumlar açığa çıkmıştı. Örneğin vilayetlerin büyükşehire dönüşmesiyle bu insanların hayatına ne getirdi ne götürdü, bunlara dair çok fazla araştırma yapılmadı. Bu yüzden daha afaki bir yerden konuşmak zorunda kalıyoruz.”

“Rant ekonomisi büyüyecek”

Şehir Plancıları Odası Ankara Şube Başkanı Ceren İlter Soy’a göre ekonomi “rant ekonomisine” dayalı olduğu için bir şeyden ürün elde edilip üretim yapılamıyor. Arsa üzerinden inşaatlar yapılarak iktisadın buna bağımlı bir şekilde dönmeye çalıştığını ifade eden Soy, “Konut kiralarının bu kadar artmasının temeli de bu. Şu anda bu ilçeler kent olduğunda rant ekonomisi büyüyecek ve aynı yapılaşma buralarda da görülecek. Bu ekonomik sistem öteki bir yere evrilmediği süreçte bilhassa barınma krizini buralarda daha ağır göreceğiz. En küçük ilçelerde bile konut kiralarının çok yükseldiğini biliyoruz” tabirlerini kullandı.

“Birçok insanın talebi direkt bulundukları kentleri yönetmek”

İlçelerin ile dönüştürülmesi kararının buralarda yaşayan insanların taleplerinin ve isteklerinin çok iyi anlaşılmasının akabinde verilmesi gerektiğini ifade eden Soy, “Büyükşehir belediyelerine dönüşüm süreci için de durum geçerliydi. Köyde yaşayanlara ‘Siz sahiden kent niteliğine kavuşmak istiyor musunuz’ diye sorulmalıydı,sorulmadı. Şu anda bu ilçelerdeki insanların kent olma istikametindeki talepleri ne durumda? Birçok insanın talebi direkt bulundukları kentleri yönetmek. Örneğin Polatlı, Ankara Büyükşehir Belediyesi’ne imar planlarını göndermeden daha süratli bir şekilde planlarını geçirmek istiyor” diye konuştu.

“Ortada şeffaflık yok”

İlçelerin kent olmasına kentlerin gereksinimlerinin kıymetlendirilerek karar verilmesi gerektiğini ifade eden Soy, “Gerçekten o kentlerin buna ihtiyacı var mı? Şayet öyleyse bütün ilçeler de meseleleri yaşayabiliyor. Bir yolun yapılması isteniyor diyelim, büyükşehir belediyesinin yetkisindeyse ilçe belediyeleri karışamıyor. Bu gibi problemler birçok ilçede var. ama burada nasıl bir seçim yapılacak çok önemli bir soru. Bu hususun enine uzunluğuna tartışıldığını düşünmüyorum. Başlarında planladıkları bir şey varsa onları gerçekleştirmek için yapılıyor gibi geliyor. Bu ilçelerin hangi münasebete göre belli olduği de bilinmiyor, ortada şeffaflık da yok” tabirlerini kaydetti.