AYM’nin iptal ettiği Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması düzenlemesi nedir, iptal kararının önemi ne?

HAGB nedir?

2005’te Türk Ceza ve Ceza Yordam Hukuku’nda yapılan değişiklikle yürürlüğe giren HAGB düzenlemesi, 2 yıl ya da daha az hapis cezası yahut adli para cezası öngörülen kabahatlerde, yargılama sonucunda verilecek mahkûmiyet kararının açıklanmasının belli şartlara bağlı olarak 5 yıllığına ertelenmesi ve bu şartların gerçekleşmesinin akabinde, davanın düşürülmesi manasına geliyor.

Geri bırakma müddeti boyunca kişi, makul kaideleri yerine getirmek zorunda. Bunların en değerlisi, HAGB kararının katileşmesinden itibaren 5 yıl boyunca yeniden kasıtlı bir suç işlememesi.

Bu süre boyunca kuralları yerine getirirse, sanık hakkında açılmış kamu davasının düşürülmesine karar veriliyor ve sanık ceza almamış oluyor.

HAGB kararını kabul eden sanığın temyiz hakkı yok ve istinaf mahkemesine başvuramıyor.

Şartları ihlal ederse de, mahkeme açıklanması geri bırakılan kararı açıklıyor, yani verilen cezanın uygulanmasına karar verebiliyor. Verilen bu karar da istinaf yasa yolu incelemesine tabi olur.

İngiltere, ABD ve Fransa benzeri birçok ülkede uygulamaları olan HAGB, teoride ceza adalet sisteminde bir rehabilitasyon ve ikinci baht fırsatı sunma emelini taşıyor.

Ancak HAGB’nin uygulamasına dair uzun müddettir şikayetler dile getirildi, iptal müracaatları yapıldı.

Neden iptal edildi?

Anayasa Mahkemesi kararında, kötü muamele iddiaları kapsamındaki davalarda HAGB’nin uygulanması halinde sanığın infaz edilebilir bir ceza almadığı, mağdur açısından da kâfi ve tesirli bir tazmin sağlanmadığı ifade ediliyor.

HAGB için sanığın öncelikle bu kararı kabul etmesi gerekiyor. Bir manada, daha ceza bile almadan temyiz hakkından vazgeçmek zorunda kalıyor. AYM ayrıyeten, daha karar bile verilmeden sanıkların mahkumiyet ile tehdit edilerek, savunmasız duruma soktuğunu söylüyor.

Öte yandan bu süreçte hiçbir mağdurun isteği da aranmıyor.

Failin kamu vazifelisi olduğu durumlar

AYM kararı, bir ceza davasında failin kamu vazifelisi olduğu ve olmadığı durumları başka değerlendiriyor.

HAGB düzenlemesinde failin kamu vazifelisi olmadığı durumlarda devletin daha esnek davranma imkanı bulunduğuna dikkat çekiliyor.

Ancak kamu vazifelilerinin işkence ya da kötü muameleyle suçlandığı durumlarda fiili olarak cezasız bırakılmasının “hoş görülemeyeceğini” belirten AYM, bu tip durumlarda HAGB’nin uygulanmayacağına dair yasal düzenlemenin bulunmamasının sorun teşkil ettiğini belirtiyor.

Faillere fiilleriyle orantılı cezalar verilemediğini ve mağdurlar açısından uygun tazminin sağlanamadığını belirten AYM, HAGB düzenlemesinin mevcut haliyle kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarını önlemekte yetersiz kaldığını belirtiyor.

Buna göre başta ifade özgürlüğü ve toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı olmak üzere temel hak ve özgürlükler üzerinde caydırıcı tesir doğuyor.

Sanık ile mağdur açısından nasıl kıymetlendirilebilir?

Ceza hukukçusu Süleyman Demirel‘e göre AYM’nin kararı, mağdur açısından değerlendirildiğinde faili kamu vazifelisi, mağduru vatandaş olan, bilhassa “işkence, eziyet ve kötü muamele” suçlar bakımından isabetli.

Demirel, “Özellikle bu suçlar istikametinden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından birçok ihlal kararının muhatabıyız, bu bahiste karnemiz hiç iyi değil. Bu nedenle kişi güvenliği, yaşama hakkı, ifade özgürlüğü temel hakların kullanılmasının önünü açılması istikametinden ilkesel olarak çok önemli bir karar” sözlerini kullanıyor.

Demirel, sanığın sıradan vatandaş olduğu durumlarda ise, mağdurun isteğiyle HAGB kararı verilmesinin sorunu kısmen çözebileceğini düşünüyor.

Kararı sanık açısından değerlendiren Demirel’e göre en çok önemli meselelerden bir tanesi, yargılama sırasında ceza tehdidi altında bulunan sanığın, muhtemel cezadan süreksiz de olsa kurtulmak amacıyla özgür iradesi olmadan HAGB kararını kabul etmesi.

Demirel “Kaldı ki, uygulamada, iş yoğunluğu mazeretiyle ekseriyetle Kararın Açıklanmasının Geri Bırakılmasının ne olduğu ve sonuçlarının da detayları ile anlatılmadığı da bilinen bir gerçektir” diyor.

Kararın, mağdurlar için, uğradıkları suçun karşılığında failin ceza almasını görmeleri açısından tatmin edici olacağını söyleyen Demirel, diğer taraftan ceza hukukunun temel hedeflerinden biri olan faili topluma yeniden kazandırmak maksadına dikkat çekiyor;

“Bu yönde daha evvelden kasıtlı bir suç işlememiş ve suça da eğilimi olmadığı mahkeme tarafından objektif olarak belirlenmiş olan faile, maddede öngörülen 5 yıllık süre içinde kendini kasıtlı bir cürümden uzak tutma konusunda imkan verilmesi uygun” diyen Demirel devam ediyor:

“Cezanın 2 yıl ve altında kaldığı suçlar tarafından HAGB kurumunun varlığı, ilk defa suç işlemiş ve bir daha suç işlemeyeceğine dair mahkemede kanaat oluşmuş failler açısından, topluma yeniden kazandırma istikametinden olumlu bir uygulama. Bütün bunlarla birlikte asıl sorun, HAGB’nin mevzuata konuluş hedefine uygun kullanılmaması.”

Süreç nasıl işleyecek?

Anayasa Mahkemesi’nin kararı bir yıl sonra yürürlüğe girecek.

Bu süreçte HAGB kararı verilmesine hukuken mani olmadığını söyleyen Demirel, bu bir yıl içinde mahkemelerin yeni düzenleme sonrasında ortaya çıkabilecek karışıklıkları göz önünde bulunduracağını ve bu kararı vermekten çekineceğini söylüyor.

Yani uygulamada, karar evresine gelmiş belgelerde, HAGB kararı verilebilecek hallerde, Anayasa Mahkemesi kararı münasebet gösterilerek ‘yeni bir düzenleme yapılana kadar’ duruşmaların ertelenmesi olası.

Demirel, bu erteleme müddetini en aza indirmek için yasa koyucunun bir an önce AYM kararına uygun şekilde yeni düzenleme yapması gerektiğini söylüyor.