İsrail’in Filistin’i işgaline ilişkin davada Türkiye bugün sözlü savunma yapacak: 5 soruda Lahey’deki dava

Yusuf Özkan
Lahey

İsrail’in Filistin topraklarını işgaline ilişkin Uluslararası Adalet Divanı’nda (ICJ) görülen davanın son gününde, yani bugün, Türkiye, İspanya, Arap Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı ve Afrika Birliği kelamlı beyanda bulunacak.

Lahey’deki Uluslararası Adalet Divanı’nda 19 Şubat’ta başlayan davada, Dışişleri Bakan Yardımcısı Büyükelçi Ahmet Yıldız bugün Türkiye’nin görüşlerini dile getirecek.

Yaklaşık 30 dakika sürecek sunumda Büyükelçi Yıldız, 1967 yılından bugüne İsrail’in Filistin topraklarında sürdürdüğü hukuksuz uygulamalara ilişkin Ankara’nın görüşlerini aktaracak.

Duruşmaların son gününde Türkiye’nin yanı sıra, İspanya, Arap Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı ve Afrika Birliği de kelamlı beyanlarını açıklayacak.

Birleşmiş Milletler’in (BM) kurulduğu 1945 yılından bugüne en çok iştirakçinin yer aldığı davada, 52 ülke ve üç kurum, İsrail’in Filistin topraklarındaki hareketlerine ilişkin görüşlerini aktarmış olacak.

Bu dava, Güney Afrika Cumhuriyeti’nin soykırım suçlamasıyla İsrail hakkında açtığı ve 26 Ocak’ta kabul edilen davadan farklı.

Dava nasıl gündeme geldi?

Davanın açılmasına, 2021 – 2022 yılları arasında Filistin topraklarındaki durumu kapsamlı bir şekilde inceleyen BM İnsan Hakları Konseyi’nin hazırladığı rapor kaynak teşkil etti.

Raporda, İsrail’in siyasetlerinin insan haklarını ve savaş maddelerini ihlal ettiği vurgulandı.

Bunun üzerine BM Genel Kurulu, “İsrail’in Doğu Kudüs de dahil olmak üzere işgal altındaki Filistin topraklarındaki siyaset ve uygulamalarının türel sonuçlarına” ilişkin bir kararı kabul etti.

Ardından Birleşmiş Milletler yönetimi, 2022 yılı sonunda, tavsiye maksadıyla Uluslararası Adalet Divanı’nın görüşünü talep etti.

BM Genel Kurulu’ndaki oylamada Rusya Çin ve Arap ülkeleri, bu talep lehine oy kullanırken İsrail, ABD, Almanya’nın da aralarında olduğu 27 ülke karşı çıktı.

Uluslararası hukuk uzmanlarına göre BM’nin başvurusu, Uluslararası Adalet Divanı’nın, İsrail’in Filistin topraklarındaki eylemleri konusunda  resmi ve kapsamlı bir karar almasını öngörüyor.

BM, 1967 yılından bugüne gündemde olan İsrail işgalinin niteliği ve Filistinlilerin kendi yazgısını tayin hakkı konusunda mahkemenin vereceği kararı bunun ve uluslararası toplum açısından yaratacağı tüzel sonuçları görmek istiyor.

Dava neden ehemmiyet taşıyor?

Belçikalı kamu yayıncısı VRT’ye değerlendirmelerde bulunan Londra’daki Queen Mary Üniversitesi uluslararası hukuk uzmanı Prof. Dr. Dimitri Van Den Meerssche’ye göre, mahkeme, İsrail işgalinin yasa dışı olduğuna karar verirse, işgalin derhal sona erdirilmesi gerekiyor.

Van Den Meersche’ye göre, bu türlü bir karar sadece İsrail’e değil, vakitte Birleşmiş Milletler’in tüm üye devletlerine de sorumluluk yükleyecek.

Belçika’daki Leuven Üniversitesi’nden uluslararası hukuk uzmanı Prof. Dr. Jan Wouters da, Uluslararası Adalet Divanı’nın alacağı kararın, diğer BM üye ülkeleri açısından bağlayıcı olmasa da, güçlü bir tesire sahip olacağının altını çiziyor.

Wouters, VRT’ye yaptığı açıklamada, Uluslararası Adalet Divanı’nın alacağı kararın, üye ülkeleri harekete geçirmek ve İsrail üzerinde baskı oluşturmak için kullanılacağına işaret etti.

Uluslararası Adalet Divanı’nın vereceği kararın ne gibi bir tesiri olacak?

Uluslararası hukuk uzmanlarına göre, Lahey’deki mahkemenin kararı bir tavsiye niteliğinde ve alınacak kararının hukuksal bağlayıcılığı bulunmuyor.

İsrail ve ona destekleyici ülkelerin, Uluslararası Adalet Divanı kararını görmezden gelme mümkünlüğü epey yüksek.

Ancak, siyasal ahlak açısından güçlü bir tesire sahip olan buna aynı kararlar, İsrail üzerindeki diplomatik baskıyı arttırması ve Filistin topraklarındaki uygulamalarının daha yakından izlenmesi açısından büyük ehemmiyet taşıyor.

Uluslararası Adalet Divanı’nın alacağı kararın neleri içermesi bekleniyor?

Prof. Dr. Dimitri Van Den Meerssche’ye göre, BM, öncelikle Uluslararası Adalet Divanı’nın, İsrail’in Filistin topraklarındaki aksiyonlarının ve işgalin yasal olup olmadığını belirlemesini istiyor.

Mahkemenin alacağı karar, şayet bu işgal Filistin halkının kendi mukadderatını tayin hakkını ihlal ediyorsa, bunun ne aynıi türel sonuçlar doğurduğunu da ortaya koyacak.

Mahkeme kararı doğrultusunda İsrail işgalinin uzun vadeli tesiri, yerleşimler, demografik değişimler, ilhaklar, işgal altındaki topraklardaki ayrımcı mevzuat ve kimi insani ögeler sonuçları da mercek altına alınacak.

Dördüncü Cenevre Sözleşmesi’ne göre işgal edilen bölgelerdeki nüfusun zorla yer değiştirmesinin yasaklandığına işaret eden Van Den Meerssche, uluslararası hukuka göre, işgalin süreksiz olması ve işgal edilen bölgenin demografik yapısının değiştirilemeyeceğini vurguluyor.

Prof. Dr. Jan Wouters da, Filistin sorunu konusunda 57 yıldır “savunulamaz bir durumda olduğunu” düşünen BM’nin, bu dava ile işgal altındaki toprakların durumunu uluslararası hukuk açışından yorumlamak istediğini söylüyor.

İsrail idaresinin davaya tepkisi ne?

İsrail, bunun, Uluslararası Adalet Divanı’nın karar vermesi gereken bir bahis olmadığını savunuyor. Bu nedenle duruşmalara katılmama ve Lahey’e heyet göndermeme kararı aldı.

İsrail tarafı, barış sürecinin türel değil, diplomatik kanallardan sürdürülmesi gereken siyasi bir süreç olduğunu öne sürüyor.

İsrail, Filistin topraklarındaki hareketlerinin de işgal olmadığını iddia ediyor.

İsrail, 1967’den önce Filistin devleti bulunmadığı için işgal altındaki yerleri, “tartışmalı bölgeler” olarak tanımlıyor.

Prof. Dr. Van Den Meerssche, “tartışmalı bölgeler” savının İsrail tarafından onlarca yıldır kullanıldığını lakin yasal olarak ciddiye alınmadığını vurguluyor.

Prof. Dr. Jan Wouters de İsrail’in, 2004’te olduğu gibi, uluslararası mahkemenin tavsiyesini görmezden gelme ihtimalinin yüksek olduğuna işaret ediyor.

Uluslararası mahkeme, 2004 yılında aldığı tavsiye kararında, İsrail’in Batı Şeria’da inşa ettiği duvarın Dördüncü Cenevre Sözleşmesi’nin 49. unsurunu ihlal ettiğini bildirmişti.

İsrail yönetimi, bu kararı görmezden geldi.