Haiti’de neler oluyor, çeteler ülkeyi nasıl ele geçirdi?

Vanessa Buschschlüter
Unvan,BBC News Online Latin Amerika ve Karayipler Editörü

Haiti’de çetelerin hapishaneleri basması sonucu binlerce mahkum firar etti. Ülkede yaşananlar, son yıllarda silahlı çetelerin önlenemez gibi görünen yükselişini izleyenler için bile şoke edici. Bu Karayipler ülkesinin başşehrinde ve giderek artan oranda kırsal bölümlerde de hakimi olan çeteleri yakından inceledik.

Silahlı gruplar, Haiti’nin tarihinde usun süre kanlı bir rol oynadı.

Papa Doc diye tanınan François Duvalier ve oğlu Jean Claude “Baby Doc” Duvalier’nin 29 yıl süren dikta idaresinde Tonton Macoutes diye bilinen bir milis gücü, Duvalier rejimine herhangi bir muhalefeti bastırmak için aşırı şiddet kullanmıştı.

Çete şiddetindeki son yaygın artış, 7 Temmuz 2021’de Cumhurbaşkanı Jovenel Moise‘nin suikastla öldürülmesinin akabinde başladı.

Cumhurbaşkanı, Haiti içindeki “karanlık güçleri” kınamaya başladıktan sonra, başkent Port-au-Prince’teki evinindışında bir grup Kolombiyalı paralı asker tarafından vuruldu.

Kolombiyalılar ve kimi diğer şüpheliler tutuklansa da, suikast buyruğunu kimin verdiğine dair yürütülen soruşturmada hala herhangi bir sonuç alınamadı.

Çete şiddeti Cumhurbaşkanı Moise’nin iktidar döneminde de yaygındı, lakin suikastin yarattığı iktidar boşluğu sayesinde çeteler daha çok alan ele geçirdi ve daha faal bir hale geldiler.

Ülkede boş kalan tek koltuk yalnızca cumhurbaşkanlığı da değil.

Genel seçimlerin tekrar tekrar gecikmesi nedeniyle, tüm seçilmiş yetkililerin görev müddetleri doldu ve kurumlar başkansız kaldı.

Jovenel Moïse’s öldürülmesinden bu yana ülkeyi Ariel Henry yönetiyor.

Henry, vefatından kısa bir süre önce Cumhurbaşkanı Moise tarafından başbakanlığa atanmıştı, lakin seçilmiş bir isim değil bu yüzden meşruiyeti konusunda soru işaretleri var.

Söz verdiği seçimler gerçekleşmediği için Ariel Henry’nin liderliğine karşı giderek büyüyen bir muhalefet var.

Dahası, güvensizlik de arttı ve yüzbinlerce Haitili meskenlerini terk etmek zorunda kaldı.

Henry’nin en büyük rakiplerinden biri, polislikten kovulduktan sonra çete lideri olan Jimmy Cherizier.

“Barbekü” takma ismiyle da tanına Cherizier, 2020’de işbirliğine giden dokuz çetenin kurduğu G9 ittifakını yönetiyor. İttifakın öldürülen cumhurbaşkanı Moise’nin Tet Kale Partisi ile bağları olduğu belirtiliyor.

Barbekü, Başbakan Henry’ye en başından beri karşı çıkıyordu.

Çete lideri “kokuşmuş burjuvaziyi” sorumlu tuttuğu Moise suikastını takipçilerini “meşru şiddet” diye tarif ettiği aksiyonlara teşvik etme için kullandı.

Vahşi hücumlar ve yağma olayları artı. Bilhassa de Barbekü’nün hakim olduğu başkent Port-au-Prince’te.

Ekim 2021’de, Jimmy Cherezier çetesinin birden ortaya çıkan ağır silahlı adamları, havaya ateş açarak Ariel Henry’nin bir anıta çelenk bırakmasını engellediler.

Cherezier daha sonra etrafında çete üyeleriyle beyaz bir takım elbise giyerek söylediği söz edilen anıta çelenk bıraktı. Sıradışı bir güç şovuydu.

Cherezier’in G9 çetesi, öldürülen Cumhurbaşkanı Moise’ye karşı çıkan partilerle irtibatlı olduğu belirtilen G-Pep çetesiyle de kanlı bir savaş veriyor.

İki çete arasında bölge ele geçirmek için yaşanan çatışmalar sık sık görülüyor ve çatışmalar başkent Port-au-Prince’in fakir mahallelerinden kent merkezine doğru yayıldı.

Okullar ve hastaneler çatışmalar yüzünden kapanmak zorunda kaldı ve Uluslararası Göç Örgütüne göre geçen yıl 100 binden fazla kişi meskenlerini terk etti.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi, BBC’ye yaptığı açıklamada, çalışanlarının yardım dağıtmak için yüzlerce çeteyle müzakere etmek zorunda kaldığnı söyledi.

G9, 2022’de bir diğer güç gösterisi yaptı ve Varruex yakıt terminaline girişi abluka altına aldı. Bu nedenle yakıt kasveti başladı ve içme suyu ile ilaç çok önemli yardımlar darbe aldı.

11 milyon nüfuslu ülkede 2023 sayılarına göre yalnızca 9 bin faal çalışanı olan ülkenin polis gücü, ABD’den kaçırılan gelişmiş silahlara sahip çetelerle başa çıkmakta zorlandı.

BM’nin insani yardım koordinatörü Ulrika Richardson‘a göre şimdi başşehrin yüzde 80’inin çete denetimi altında olduğunun tahmin edildiğini söylüyor ve bu bölgelerde yaşayanların “insanlık dışı” şiddete maruz kaldığını belirtiyor.

Richardson, 2022 ve 2023 arasında bayanların ve genç kızların çeteler tarafından hedef alınmasıyla cinsel şiddetin yüzde 50 arttığını vurguluyor.

Başbakan Henry, şiddetle başa çıkabilmek için uluslararası destek daveti yaptı, lakin şu ana dek yalnızca Bahamalar, Bangladeş, Barbados ve Çad BM’ye resmen güvenlik çalışanı gönderebileceklerini söylediler. Fakat bunların hiç biri şimdi ülkeye ulaşmadı.

Şiddet olaylarındaki son artış sırasında Henry, Kenya’ya gidip Haiti’ye 1000 polis konuşlandırmayı vaat eden yetkililerin vaatlerini yerine getirmesi için lobi faaliyetinde bulundu.

Haitili siviller umutsuzca, güvenlik şartlarının düzelmesini beklerken, yabancı güvenlik işçisinin konuşlandırılmasından telaşlı olanlar da var.

1791’deki köle isyanıyla Fransa’dan bağımsızlığını alan Haiti, 1915’ten 1934’e dek ABD işgalinde kaldı. 1994 ve 2004’teki Amerikan askeri müdahaleleri de, bir çok kişiyi dış müdahelelere karşı telaşlı hale getirdi.

Karşıtları, Henry’nin istifa davetleri artarken Kenya polis gücünü iktidarını sağlamlaştırmak için kullanacağından korkuyor.

Jimmy “Barbekü” Cherizier de Ariel Henry’yi yabancı güvenlik gücü çağırarak, pozisyonunu sağlamlaştırmak istemekle suçlayanlardan biri.

2022’de çete lideri kendi “barış” planını sunmuş ve çetesinin affedilmesini ve Haiti’nin 10 bölgesinden temsilcilerin olacağı bir “akiller heyeti” oluşturulmasını istemişti. O dönem ayrıyeten çetesine kabine üyelikleri verilmesini de talep etmişti.

Cherezier o günden bu yana baskıyı artırıyor ve kendisini “gayrımeşru” bir lideri devirmeye çalışan bir “devrimci” olarak sunuyor.

Cherezier, 1 Mart’ta “Ariel Henry ile savaşmaya devam edeceğini” söylemiş ve “savaşın gerektiği kadar süreceğini” belirtmişti.

Henry’nin şimdi nerede olduğu bilinmiyor, lakin binlerce firari mahkum sokaklardayken ve G9’un güçlü lideri açıkça istifa davetinde bulunurken, başbakanın asayişi çarçabuk yeniden sağlaması giderek daha uzak bir mümkünlük haline geliyor.