Dört Kız Kardeş: IŞİD’e katılan kız kardeşlerin gerçek hikâyesi

Oscar’a aday direktör Kaouther Ben Hania’nın Four Daughters (Dört Kız Kardeş) isimli belgesel sineması, Tunuslu Rahma ve Ghofrane Chikhaoui isimli kız kardeşlerin 15-16 yaşlarındayken IŞİD’e katılma kıssalarını mevzu ediyor.

Belgeselin direktörü Ben Hania, izleyiciye Kırmızı Başlıklı Kız masalına bir gönderme yaparak genç kızların bahtının “kurt tarafından yutulmak” olduğunu söylüyor.

Tunuslu sinemacı Ben Hania, Fransızca orjinal ismi Les Filles d’Olfa (Olfa’nın Kızları) olan sinemasıyla bu sefer belgesel kategorisinde ikinci defa Oscar adaylığı kazandı.

Ben Hania, ilk adaylığını 2021’de Schengen vizesi karşılığında kendini sanat için satan Suriyeli bir mülteciyi husus alan “The Man Who Sold His Skin” (Derisini Satan Adam) sinemasıyla uluslararası sinema kategorisinde elde etmişti.

Dört Kız Kardeş’te Ghofrane ve Rahma Chikhaoui, küçük kız kardeşleri Eya ve Tayssir ile anneleri Olfa’nın öyküsü anlatılıyor. Sinemanın merkezinde ise iki büyük ablanın IŞİD’e katılmasına yol açan olaylar yer alıyor. Sinema, Tunus’un kendi tarihiyle iç içe geçmiş, nesiller uzunluğu süren kadınlık travmasının etkileyicirahatsız edici tarihini gözler önüne seriyor.

BBC Culture’a konuşan Ben Hania, başlangıçta genç bir bayanı IŞİD aynıi bir örgüte katılmaya neyin motive edebileceği sorusunun ilgisini çektiğini söylüyor.

“Erkeklerin bunu yapmasına alışkınız ve bayanların da teröre katılması epeyce yeni bir şey. Sanırım genç bayanların neden buna ilgi duyduğunu anlamak istedim” diye konuşan Ben Hania şöyle devam ediyor:

“Çok absürt bulduğum fikirlerden biri Ghofrane ve Rahma’nın özgürlük arayışında olduklarıydı. Annelerinin baskısından kurtulmak istiyorlardı. Annelerine ve babalarına değerli olduklarını kanıtlamak istiyorlardı. Hasebiyle, özgürlük ve öbür bir anlayışa duyulan dileğin sizi oraya götürebileceğini anlamak benim için akıllara sakinlik veren bir şeydi.”

Chikhaoui kardeşler, örgütün hareketlerinin en ağır olduğu devirde IŞİD’e katılmak için kaçan genç kızlara ait pek çok görüntü var. İngiltere’nin başşehri Londra’daki King’s College Üniversitesi’nin 2018 tarihli bir raporunda, 2013-2018 yılları arasında 4 bin 761 yabancı asıllı bayanın Irak ve Suriye’deki IŞİD faaliyetleriyle temaslı olduğu tahmin ediliyor.

Ben Hania medya da “kadın terörist” fikrine ilgi duyuyor ve bunaörgütlere katılan genç kızlar, erkek akranları sert bir şekilde yargılanabiliyor. IŞİD’e 15 yaşında katılan Şamima Begüm isimli Londralı bir gencin İngiliz vatandaşlığı kısa süre önce elinden alınmıştı.

“Manşetleri görüyorsunuz,” diyor Ben Hania. “Ama manşetlerin arkasında ne var? Bunun için vakte gereksiniminiz var ve işte bu yüzden sinema var.”

Trajik bir istismar döngüsü

Ben Hania sinemanın bir yarı belgesel drama (docudrama) olmadığını yahut Oppenheimer ve The Act of Killing benzeri belgeselleri anımsatmadığını vurguluyor.

“Oyuncularınız olmasına karşın, sinemada oyunculuk rolleri çok küçük. Oyuncular bir kişi olarak hareket ediyor, kanılarını ve sorularını Olfa ve iki kızıyla paylaşıyorlar. Tahminen de buna bir meta belgesel diyebiliriz zira oyuncular ve gerçek karakterler hakkında bir sinema çekmek üzerine yapılmış bir sinema.”

“Fly-on-the-wall tekniğiyle (genellikle bir durumu ya da olayı gözlemlemek için kullanılan fark edilmeyen bir gözlemci, dikizci tekniği) bir belgesel çekerek başladım. ama daha sonra bunun farklı olmadığını fark ettim, bu kıssayı derinlemesine incelemek için daha fazlasına gereksinimim vardı.

“Bu yüzden daha ileri gitmek ve bu öyküyü daha iyi, daha derin bir şekilde anlatmak için kurgudan, bilhassa de sinemadan araçlar kullandım.

“Olfa’ya ve en küçük iki kızına, yani gerçek karakterlere oyuncular getirdim. Böylelikle anılarını ve neler olduğunu hatırlamaları için oyuncuları yönlendirebildiler. Gördüğünüz bu, oyuncu ve gerçek karakter arasında bir diyalog. Bu, anneden kıza transferin, şiddetin transferinin ve annenin beddualarının kıssası.”

Filmde, Olfa Hamrouni genç bir bayan olarak istismara maruz kaldığını ve ergenlik çağındayken kendi annesini ve kız kardeşlerini cinsel şiddetten müdafaaya çalıştığını ve kendisi de şiddet uyguladığını hatırlıyor.

Kızlarının babasıyla evlendiğinde, kendi kız kardeşinin damattan Olfa’ya kaba davranmasını ve evliliğin bir an önce bitmesini istediğini anımsıyor. Fakat Olfa damada yumruk atmış ve o kanı, cinsel münasebetin gerçekleştiğini gösterdiği çarşafları lekelemek için kullanmış.

Daha sonra, kızlarını tek başına yetiştiren Olfa, sinemada “sürtük” olarak isimlendirilen insanlara dönüşecekleri endişesiyle kızlarına şiddet uyguluyor. Olfa, Ghofrane’ın saçlarını boyayıp bacaklarını tıraş ettiğinde onu dövdüğünü belirtiyor. Sinemanın sonunda Olfa, Kaouther Ben Hania’ya “bebeklerinden korktuğu için onları yiyen kedi” olduğunu söylüyor:

“Onlar için çok korkuyordum, onları koruyamıyordum. Onları yemedimkaybettim”.

Ben Hania, “Olfa sinemadaki bu jenerasyon döngüsünü ‘lanet’ diye nitelendiriyor” diyor ve devam ediyor:

“Yani kendisi çocukken ve gençken ne yaşadıysasını kızlarına da yaşatmış. Sinema boyunca kendisine neler olduğunu ve bu travma mirasının kızlarını da nasıl etkilediğini anladı.fakat kusursuz olan şu ki, bir noktada oyuncular da ona ‘Hepimiz bunu yapıyoruz. Annelerimizden miras aldığımız şeyi kızlarımıza aktarıyoruz ve sonunda buna ‘dur’ diyen kuşakla karşılaşıyoruz. Artık bunu istemiyoruz.’

“En büyük kızları da çok şiddetli bir tepki gösterdi ve bu döngüye ‘Hayır’ dedi. Tahminen de en küçük iki kız kurtulacak. Bu sinemadaki umut onlar.”

‘Kızlar canavarlarla yan yanaydı’

Belki de Ghofrane ve Rahma’yı önce başörtüsü, sonra da peçe takmaya iten şey (filme göre 2011 Tunus İhtilali’nden önce kamusal alanda nadiren kullanılıyordu) annelerinin güvenliğini sağlamaktı.

Ben Hania ise, kızlar radikalleştikçe bunun anneleri üzerinde otorite kurmalarının bir yolu olduğunu savunuyor.

“Bence radikalleşmenin onlara sunduğu şey, anneleriyle ortalarındaki güç dinamiğini bilakis çevirebilmeleriydi. Annelerine, onlara cinsellikleri hakkında ders veren insanlara ders verebilir hale geldiler” diyor.

“Bence bu kıssada paradoksal olan şey, ataerkilliğin Majd Mastoura’nın oynadığı erkeklerde olmayıp, Olfa aynıi birinin ataerkilliğin koruyucusu olması. Kızları üzerinde baskı kuran oydu. Ve onlar da hoş kızlar oldukları için, sinemada söylendiğii, kötü olacakları yahut ‘sürtük’ olacakları argümanını bilakis çevirmek zorundaydılar. Bayan olduğunuz için daima suçlandığınızda, kendinizi savunmanın bir yolunu bulmak zorundasınız.”

Ben Hania, Ghofrane ve Rahma’nın da radikalleşmeleri için uygun bir devirde ergenlik çağında olduklarını kabul ediyor. 2011’de Tunus İhtilali’nin yarattığı istikrarsızlık ve IŞİD’in yükselişinin akabinde pek çok Tunuslu Libya, Irak yahut Suriye’de örgüte katılma fikrinin cazibesine kapıldı. 2015 yılına kadar 6 bin kadar Tunuslunun IŞİD’e katıldığı tahmin ediliyor.

Yönetmen, “İtalyan filozof Antonio Gramsci’nin ‘Eski dünya ölüyor, yeni dünya doğmak için mücadele ediyor; şu anda canavarların zamanı’ sözünü düşünüyorum” diyor.

“Gramsci, iki dünya arasındaki Avrupa’dan bahsediyordu ama bu Arap Baharı ve IŞİD’in yükselişi için de söylenebilir. Alacakaranlıkta canavarlarınız var. İhtilal, Arap Baharı, bölgedeki diktatörlükleri sarstıfakat benzeyenzamanda bu ihtilalin meyvesi olan yeni dünya, özgürlük ve demokrasi, şimdi orada değildi. Münasebetiyle, yeni dünya tüm bu canavarlar orada oynarken gelmekte gecikti. Olfa’nın kızları burada canavarlarla yan yanaydı.”

2015 yılında IŞİD’de katıldıklarında, Ghofrane ve Rahma Chikhaoui’nin isimleri de Tunus’ta manşetlere taşındı; Olfa da Tunus televizyonuna çıkarak yetkilileri kızlarının radikalleştiği konusunda uyardığını söyledi (hatta kaçmasını önlemek için Rahma’yı kilitlemelerini istemişti).

İki kız daha sonra Libya’da yakalandı. 2023 yılında 16 yıl hapis cezasına çarptırıldılar. Ghofrane’nin sekiz yaşındaki kızı Fatma annesiyle birlikte Libya’daki bir hapishanede büyüyor.

Ben Hania, sinemasının gösterime girmesinden yaklaşık altı ay sonra Tunus’taki sinemalarda hala oynatıldığını söyledi.

Ancak kız kardeşlerin Tunus’a gelip yargılanmalarına yahut Fatma’nın mahpustan çıkmasına izin verilmesi istikametindeki planlar şu ana kadar başarılı olamadı.

Belgeselin ortaya koyduğu aile travmasının tarihini özetleyen Four Daughters’ın tahminen de en dokunaklı sahnesi, Eya Chikhaoui’ye ablalarını tekrar görebilseydi onlara ne söyleyeceğinin sorulduğu an oldu.

Eya, “Sizi yok eden bu ailenin beni yok etmesine izin vermeyeceğim” diyor.

Four Daughters, Türkiye’de Öbür Sinema kapsamında vizyona girdi. Oscar Mükafatları ise 10 Mart 2024’te sahiplerini bulacak.

• IŞİD’e katılmak için Suriye’ye giden Şamima Begüm, İngiliz vatandaşlığını geri almak için açtığı davayı kaybetti
• Nuri Bilge Ceylan’ın yeni sineması Kuru Otlar Üstüne, 76. Cannes Sinema Şenliği’nde Altın Palmiye için yarışacak
• Oscar Mükafatları: Oppenheimer En İyi Sinema ve En İyi Direktör dahil 13 kolda aday gösterildi