Halkbank davasının hukuki kilit noktaları neler?

İran’a yönelik ABD yaptırımlarını deldiği teziyle geçtiğimiz günlerde New York’taki İkinci İstinaf Mahkemesi’nde görülmeye başlanan Halkbank davasında yargıç banka avukatlarını ve federal savcıları dinledi.

Bir sonraki celseye kadar ara verilen davada bu noktaya nasıl gelindi?

İddialara ve savunmaya husus olan Foreign Sovereign Immunities Act (FSIA) yahut “Yabancı Devlet Dokunulmazlık Yasası” ismiyle bilinen yasa nedir?

Geçmişte dokunulmazlıktan muaf tutulan ya da bilakis dokunulmazlığın uygulandığı durumlar yaşandı mı?

ABD mahkeme tutanakları ve yargıçların görüşleri ışığında davanın kilit noktalarını ve dokunulmazlık temelini inceledik.

Halkbank davasında son gelişmeler

Amerika’da bölge mahkemelerinde görülen ceza davaları ve çıkan kararlar tarafların avukatlarınca istinaf mahkemesine taşınabiliyor. Oradan da sonuç alınamazsa ABD’nin son yargı merci olarak da bilinen Yüksek Mahkeme’ye başvuruluyor.

Geçen yılın Ocak ayında Yüksek Mahkeme’nin dokuz yargıç üyesi Halkbank’ın avukatlarının FSIA – Yabancı Devlet Dokunulmazlık Yasası çerçevesinde yaptığı davanın düşmesi talebini değerlendirmişti.

Sonrasında Yüksek Mahkeme, Halkbank’ın talebini reddetmiş ve bu nedenle şu an Birleşik Devletler İstinaf Mahkemesi İkinci Dairesi (İkinci İstinaf Mahkemesi)’nde görülmekte olan davanın yolu açılmıştı.

Yüksek Mahkeme’nin 19 Nisan 2023 tarihli gerekçeli kararında talebi reddederken banka avukatlarının öne sürdüğü iki temele atıf yaptığı görülüyor:

Birincisi, 1976 tarihli FSIA – Yabancı Devlet Dokunmazlık Yasası’na dayanarak Halkbank’ın yabancı bir devletin ögesi olduğu ve bundan ötürü Amerika içindeki cezai soruşturmalarda dokunulmazlığının olduğu savı.

Kararda, banka avukatlarının bu sava dayanarak ABD Güney New York Bölge Mahkemesi (Bölge Mahkemesi)’ne yaptığı müracaatın incelenip reddedildiği ve sonrasında İkinci İstinaf Mahkemesi’ne taşınan müracaatın bu kez o mahkemede de Halkbank’ın aleyhine sonuçlandığı hatırlatılıyor.

İşbu nedenle Bölge Mahkemesi’nin Halkbank’ı cezai istikametten yargılamasına yetkisinin bulunduğu belirtiliyor.

Yinekararda, İkinci İstinaf Mahkemesi’nin, FSIA yasası ceza davalarında yabancı devlet ögelerine dokunulmazlık sağlasa bile Halkbank’ın suçlandığı faaliyetin bu dokunulmazlıktan muafiyet sağlayan (ve bundan ötürü yargılanmanın yolunu açan) “ticari faaliyetler” tarifiyle birebir uyuştuğuna yönelik kararı destekleniyor.

İkinci olarak, Halkbank’ın avukatlarının bir öbür iddiası olan ve Bölge Mahkemesi’nin ABD kanunlarına karşı işlenen tüm hataları yargılamasına imkan tanıyan 3231 sayılı Amerikan ceza kanununun, açıkça belirtmese de FSIA’ya tabi olduğu ve dolaylı olarak yabancı devlet ve ögelerine dokunulmazlık sağladığı savı da reddediliyor.

Yüksek Mahkeme ayrıyeten yabancı devletlere karşı açılan özel hukuk davalarında o devletlere ve ögelerine dokunulmazlık sağlayan FSIA’in kapsamındaki ilgili geniş düzenlemenin hukuk davalarını içerdiğinin altını çiziyor.

(Not: Hakikaten Halkbank 9 Ocak tarihinde yaptığı açıklamada Amerikan mahkemelerinde aleyhine açılmış tazminatlı ve tazminatsız hukuk davalarından biri olan ve 27 Mart 2020’de açılan birinci hukuk davasının düştüğünü kamuoyuna açıkladı. aynı açıklamada tazminat talepli ikinci hukuk davası ve Yüksek Mahkeme’ye kadar giden 15 Ekim 2019 ceza davasında ise tüzel süreçlerin sürdüğü belirtiliyor.)

Ancak Yüksek Mahkeme kararında FSIA’nın dokunulmazlıkları düzenleyen 1604 sayılı unsuru ile ilgili şöyle de diyor:

“Halkbank’ın 1604 sayılı kanun hususu ile ilgili diğer argümanı, Kongre’nin tamamen hukuk davalarına odaklanan bir kanun çıkardığı ve daha sonra cezai süreçlere değinmeyen bir kararda, yürütme organının, yabancı devletlerin araçlarına karşı yerel cezai kovuşturmalar başlatma yetkisini bir şekilde elinden aldığı formundaki mantıksız teze indirgenmektedir. FSIA’daki hiçbir şey bu sonucu desteklemiyor.”

Sonuç olarak Yüksek Mahkeme bildirdiği görüşünde, Halkbank davasında Bölge Mahkemesi’nin kovuşturmaya yetkili olduğu istikametindeki İkinci İstinaf Mahkemesi kararını doğru bulduğunu belirtiyor.

Yüksek Mahkeme, İkinci İstinaf Mahkemesi’nin, FSIA’nın Halkbank’a dokunulmazlık sağlamadığı tarafındaki kararına ilişkin olarak, farklı münasebetlerle (FSIA’nın cezai süreçlere uygulanmaması nedeniyle) de olsa görüşte olduğunu beyan ediyor.

Halkbankası’nın bir diğer savı olan yazılı olmayan hukuk istikametinden dokunulmazlık ile ilgili olarak ise Yüksek Mahkeme, İstinaf Mahkemesi’nin kararını kaldırıyor ve “Tarafların yazılı olmayan hukuk ile ilgili argümanlarını vardığımız bu sonuç görüşüyle dengeli bir şekilde değerlendirmesini talep ediyoruz.” diyerek topu tekrar İstinaf Mahkemesi’ne atıyor.

Bu manada Halkbank davasında Anayasa Mahkemesi olarak nitelenebilecek Yüksek Mahkeme ve Yargıtay görevi gören İkinci İstinaf Mahkemesi arasındaki görüş alışverişi ve kararları bizdeki uygulamalara da ışık tutabilecek cinsten.

FSIA – Yabancı Devlet Dokunulmazlık Yasası neden var?

Halkbank davasına mevzu olan FSIA isimli yasanın ilk çıkış noktası ve özgün doktrini kanundan daha çok yazılı olmayan hukuk kurallarına dayanıyor.

FSIA’dan önce 1950’lerde ABD’deki yabancı devlet ve kurumların yasa önündeki hak ve vazifeleri Amerikan Dışişleri Bakanlığı’nın inisiyatifine bırakılmıştı. Bu durum haksızlıklara neden oluyor ve o an vazifede olan hükümetin dost ilan ettiği devletlere karşı yaptırımlar ya yumuşak geçiştiriliyor yahut hiç uygulanmıyordu.

FSIA, Amerikan Kongresi tarafından 1976 yılında çıkarılan ve “yabancı bir devlete karşı açılan her hukuk davasında dokunulmazlık taleplerini düzenleyen kapsamlı bir dizi yasal standart” olarak öngörülmüş bir yasa olarak yargılama ve kararların uygulanmasını Dışişleri’nden alıp tamamen ABD mahkemelerine bıraktı.

Ancak Yüksek Mahkeme çok önemli bir nüansın altını çiziyor ve “Kongre, FSIA’nın cezai soruşturma ya da kovuşturmadan değil, ‘yabancı devletlerin davadan muaf olduğu koşulları’ ifade ettiğini belirtiyor.” diyor.

Yani yasa, bir yabancı devletin ya da ögelerinin hiçbir şekilde cezai taraftan soruşturulamayacağını ima etmiyor.

Sadece hukuk davalarında hangi durumlarda o devlet ve ögelerinin dokunulmazlık zırhına bürünebileceğini ve hangi durumlarda bu zırhtan muaf tutulup yargılanabileceklerini tanımlıyor.

Hangi durumlarda muafiyet devreden çıkıp devletler ve yabancı kurumlar da yargılanabiliyor?

Yabancı devlet ve ögelerinin cezai ya da hukuk davalarında yargılanması aslında kolay değil.

Son olarak 2020 Mart ayında ABD’de kimi kişi ve kurumlar koronavirüs salgınını başlattığı ve gerekli tedbirleri almadığı için Çin hükümeti ve Wuhan’daki hükümete ait laboratuara karşı milyonlarca dolarlık davalar açmıştı.

Ancak bu davalar gerek ABD hukuk kuralları çerçevesindeki FSIA yasası ve gerekse uluslararası kurallar açısından Dünya Sağlık Örgütü, Uluslararası Adalet Divanı ve hatta Birleşmiş Milletler’in bağımsız devletler üzerindeki en son yaptırım gücünün azlığı nedeniyle bir sonuca varamamıştı.

Davaya mevzu olan yabancı bir devlet ya da kurum değil de yabancı bir ülke vazifelisi ise durum ne oluyor?

ABD Yüksek Mahkemesi’nin 2010 yılında verdiği bir karara göre FSIA yalnızca devlet ve kurumlarını kapsıyor; şahıslara uygulanmıyor.

Mahkemenin bu kararına emsal teşkil eden ise 2010 yılında bir grup Somalili’nin 1980’lerde uğradıklarını iddia ettikleri baskı ve azaplardan vaktin Somali hükümeti ve omnun başındaki Başbakan Muhammed Ali Samantar’ı sorumlu tuttukları dava idi.

Mahkeme, o sırada Amerika’nın Virginia eyaletinde özel bir şahıs olarak yaşamakta olan Samantar’ı yargılamaya yetkisi olmadığına hükmetmişti.

Peki yabancı şahısların hiç mi sorumluluğu yok?

En kolay anlatımla örneğin yaşadığınız ülkede yabancı bir ülkenin diplomatı ya da misyon çalışanının aracı size çarptı. Ya da yabancı bir ülkenin büyükelçiliği ya da konsolosluğunda ayağınız kayıp düştünüz ve yaralandınız.

Uluslararası hukuka göre bu durumlarda o ülke çalışanlarına açacağınız hukuk davalarında davalılar diplomatik dokunulmazlığa sahiplerse o ülkede yargılanmaları çok zor.

Nitekim 2019 yılında bir akşam İngiltere’de Northamptonshire’da yakınlardaki Amerikan üssünde görevli bir Amerikalı’nın eşi olan Anne Sacoolas otomobilini kazara zıt yönde sürmüş, motorsikletiyle seyir halindeki 19 yaşındaki Harry Dunn isimli bir gence çarpıp vefatına neden olmuştu.

Sacoolas İngiltere’de adil yargılanamayacağını düşünerek mahkemeye bile çağrılmasına imkan vermeyip dokunulmazlık kararını öne sürerek İngiltere’den kaçarcasına ayrılmıştı.

İngiltere’nin ısrarlı talepleri sonucu bu ülkeye iade edilmese de daha sonra gıyaben yargılanmış ve sekiz ay mahpusa mahkum olmuştu.