Türkiye-Yunanistan yumuşamasında sırada ne var; riskler, olasılıklar ve endişeler

ATİNA- 2020 yılında Doğu Akdeniz’de patlayan krizle Türkiye-Yunanistan ilişkileri Öcalan krizinden bu yana en berbat devrine girmişti. 2022’de Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın Yunanistan’a yönelik “Bir gece apansızın gelebiliriz” tabirleri Atina’da bir savaş tehdidi olarak değerlendirilmiş, medya çatışma olasılıkları üzerinden konuşmaya başlamıştı. Perde arkasında işleyen diplomasi 6 Şubat sarsıntıları ve 28 Şubat 2023’te Yunanistan’da meydana gelen tren kazası sonrası gün yüzüne çıktı, iki ülkenin ilişkileri yumuşama ya da ‘detant’ periyoduna girdi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, altı yıl aradan sonra 7 Aralık’ta Atina’ya yaptığı ziyarette Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis ile bir araya gelmesi, iki ülke arasında bilhassa 6 Şubat sarsıntılarından sonra kamuoyuna yansıyan yumuşama sürecini taçlandırdı.

İlişkilerde rüzgâr mevcut durumda sıcak esse de, taraflar arasındaki ihtilaflı mevzularda neredeyse hiç yol kat edilemedi. Bu yumuşama sürecinin önünde önemli tehlikeler bulunuyor.

Zor konuşmalar

İlişkilerde yumuşama gözlense de, iki ülkenin arasındaki birçok ana gündem hususunda şimdi ilerleme kaydedilmedi. Erdoğan ile Miçotakis’in aralık ayında yaptığı görüşmede Doğu Akdeniz ve Ege sorunu derinlikli olarak ele alınmadı; en alengirli iki başlık sonraya bırakıldı.

İki tarafın da ana başlıkların dışında birbiriyle ilgili, masaya getirdiği tahlili zor problemler bulunuyor. Örneğin Ankara’nın, Yunanistan’a kaçan PKK ve Terör Örgütü mensupları hakkında rahatsızlığının sürdüğü ve bunu Yunanistan’a karşı gündeme getirdiği anlaşılıyor. ​​Türkiye bir ‘PKK yuvası’ hâline geldiğini belirttiği Atina’nın güneydoğusundaki Lavrion Kampı’nın temmuz ayında kapatılmasından mutlu olsa da daha kapsamlı adımlar bekliyor.

Ana gündem hususları olarak öne çıkan Akdeniz ve Ege’deki deniz yetki alanları (karasuları, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge) konusundaki ihtilafların tahlili ise, taraflar mevcut pozisyonlarını değiştirmedikçe mümkün görünmüyor. Sürecin tıkanıklığı ve iş birliğine yanaşılmaması sebebiyle iki ülke de yıllar boyunca birçok fırsatı kaçırdı. Doğu Akdeniz’deki mevcut enerji denklemi hem Yunanistan’ın hem de Türkiye’nin bölgede kayda değer çalışmalar yürütmesini önledi.

İki ülkede de daha milliyetçi kümelerin deniz yetki alanları konusundaki maksimalist talepleri, iki başşehrin üzerinde de baskı oluşturuyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, dış siyasette verdiği kararlara kendi kitlesini ikna etme gücüne sahip olsa da, Miçotakis’in Türkiye karşısında atacağı geri adımlar yalnızca seçmende değil, kendi partisinde de büyük kırılmalara sebep olabilir. Örneğin bağlantılardaki yumuşamaya karşın Savunma Bakanı Nikos Dendias, Türkiye hakkında hükûmetin geri kalanına kıyasla daha sert bir lisan kullanmaya devam ediyor.

Yumuşamanın sürdürülebilirliği

İhtilaflı hususlarda odunun pek mümkün görünmemesi, akıllara bu olağanlaşmanın ne kadar sürdürülebilir olacağı sorusunu getiriyor. Yunanistan’da da Türkiye’de de birçok uzmanın kaygısı, şimdi yeniden ele alınmamış hususlarda yaşanacak uyuşmazlıkların ya da bağlarda bir krizi tetikleyecek gelişmenin olumlu havayı aksine çevirme mümkünlüğü. Yakın geçmişte Türkiye ve Yunanistan çeşitli yumuşama periyotları yaşasa da, bu süreçlerin hiçbiri ilişkileri zorlayan başlıklara kalıcı tahlil bulmayı başaramadı.

Türkiye ve Yunanistan, mevcut yumuşamada kurumlar arası temasla uyuşmazlıkları ele alıyor ve duruş farkını mümkün olduğunca azaltmaya çalışıyor. Doğu Akdeniz ve Ege bahislerdeki uyuşmazlıkların duruş farkı azaldıktan sonra daha üst düzeyde ele alınması bekleniyor.

Medyanın rolü

Türkiye – Yunanistan münasebetlerinde medya da büyük rol oynuyor. Bunun olağandışı bir örneğini 1996’da Hürriyet gazetesi ekibi, Kardak kayalıklarındaki Yunanistan bayrağını söküp Türk bayrağı taktığında görmüştük. aynı pek çok örneği Yunan medyasında da gözlemliyoruz.

Türkiye’nin haber bültenlerinde ve dış siyaset gündeminde günlük bir gelişme olmadığı sürece Yunanistan sıkça gündeme gelmese de, Yunanistan’da neredeyse her günün gündemi Türkiye. Günün herhangi bir saatinde Yunan televizyonlarında zap yaparken Erdoğan’ı, muhalefet başkanlarını, İstanbul ya da Ankara’dan bildiren bir muhabiri görmek mümkün. Yunan medyası için için, Türkiye en çok reyting getiren bahislerin başında geliyor. bu sıkça olumsuz örneklere de sebep oluyor, Türkiye-Yunanistan arasında çok önemli bir gelişme yaşanmazken bir anda bir Yunan gazetesi Türkiye’den bir partinin alt düzey yetkilisinin Yunanistan ile ilgili yaptığı olumsuz bir açıklamayı öne çıkarabiliyor.

Ankara’nın, Yunan medyasının bilhassa 2020-21 Doğu Akdeniz krizinden sonra Türkiye’ye yönelik tutumunu kaygı verici bulduğu; kamuoyunun Türkiye’ye yönelik anlayışını olumsuz etkilediğini düşündüğü anlaşılıyor.

Yunanistan’da uzmanlar ise sıklıkla Türkiye’deki gazete ve televizyonları Yunanistan’a karşı hal almakla suçluyorlar. Türkiye’de bilhassa ana akım medyanın çok büyük kısmının iktidara yakın gruplar tarafından satın alınması ve Türk basın geleneğinde bir otosansür sorunu olagelen ‘dış siyaset konusunda eleştirel olmama’ anlayışı sebebiyle Türkiye’deki medya kuruluşlarının yayınları, büyük çoğunlukla iktidarın o günkü dış siyaset anlayışını yansıtıyor. Bundan Ötürü kriz süreçlerinde Türk medyası da Yunanistan’a karşı epeyce eleştirel bir hal sergiliyor, lakin münasebetlerde yumuşama olduğunda pozisyon değiştiriyor.

Yunanistan basınında da ‘dış politikayı ulusal mesele olarak görme’ anlayışı yaygın olsa da, Türkiye’ye gündemde bir şekilde yer veriliyor. Yumuşama devam ederken ABD’nin Türkiye’ye F-16 ve Yunanistan’a F-35 satması kararıyla Atina’da bu sefer savunma kapasitesi bir tartışma olarak öne çıkmaya başladı. Birçok Yunanistan gazetesi Türk ve Yunan ordularının envanteri hakkında infografikler hazırladı ve bununla ilgili tahliller yayımladı. Bu yayınlar iki ülkenin bir silahlanma yarışına girdiği konusunda algı yaratıyor.

Önyargılar

İki ülkede de medyanın kullandığı çatışmacı bir lisan, tarih, kolektif travma vb. benzeri hususların yarattığı birçok önyargı bulunuyor. Örneğin Yunanistan’da Türkiye’nin ‘revizyonist’ bir devlet olduğu algısı yaygınken, Türkiye’de de Yunanistan’ın çoğu zaman ‘Batı’yı Türkiye’ye karşı kışkırtan’ ülke olduğu algısı yaygın.

Miçotakis aralıkta, Doğu Ege’deki 10 adaya seyahat eden Türk vatandaşlarına kapıda vize alma hakkı sağlanacağını duyurdu. Bu Türkiye’de Schengen vizesi retlerinin arttığı bir periyotta, Atina’dan yeni periyotta ilişkiler için yapılmış bir jest olarak yorumlandı. Bu Yunanistan’a ekonomik bir çıkar sağlayacak olsa da, aynı vakitte Türk ve Yunan vatandaşları arasındaki teması artıracak. Artan temas kimi algıların yıkılmasına sebep olabilir. Lakin bu ziyaretleri çoğunlukla Türkiye’de büyük kentlerde yaşayan üniversite mezunu, sorunun halklar arasında değil devletler arasında olduğunu söyleyen nüfus gerçekleştirecek.

Yunanistan’ın elindeki güç

Türkiye’nin Yunanistan ile ilişkileri, yalnızca Yunanistan’la alakalarını etkilemiyor; sıklıkla AB ve ABD ile de münasebetlerini direkt etkiliyor.

Yunanistan, bir AB üyesi olduğu için ihtilaflı hususlarda kriz yaşandığında Türkiye sıklıkla karşısında bir blok buluyor. ABD’de Yunan lobisi çok güçlü olduğu için, yasama organı Kongre’de esasen yaygın olan Türkiye zıddı anlayış daha da köpürtülebiliyor. Bundan Ötürü Türkiye’nin Yunanistan’la münasebetlerinin kötü olması, birçok açıdan direkt olarak Batı’yla bağlantılarını etkiliyor.

Kıbrıs’ta değişen bir şey yok

Yunanistan, Türkiye’deki yaygın algının bilakis Güney Kıbrıs Rum Yönetimi’nin verdiği kararlar üzerinde bir nüfuzu olmadığını savunuyor. Lakin bilhassa Türkiye’nin GKRY’yi tanımadığı göz önünde bulundurulduğunda Kıbrıs sorunu, iki ülke arasındaki çok önemli husus başlıklarından olmayı sürdürüyor.

Erdoğan’ın Başbakanlığı ve Cumhurbaşkanlığı döneminde Kıbrıs sıkıntısının tahliline yaklaşıldığı iki süreç yaşandı. Uzmanların sorunun tahliline en çok yaklaşıldığı an olarak nitelediği Annan Planı Referandumu’nda, adanın bir federasyon olarak tek bayrak altında birleşmesini öngören plan 2004’te oylandı. KKTC’de kabul edildi, Güney’de reddedildi.

2016-2017 yıllarındaki Crans Montana sürecinde ise taraflar uzlaşamadı, Türkiye Güney Kıbrıs’ı ‘masayı devirmek’le suçladı. Erdoğan, KKTC’deki 2020 Cumhurbaşkanlığı seçimlerine doğru adada ‘iki devletli çözümü’ açıkça savunmaya başladı. Seçimlerde AKP’nin de destek verdiği belirtilen ve ‘iki devletli tahlili savunan’ Ersin Tatar, federasyon yanlısı devrin Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı‘yı yendi. KKTC de böylelikle ‘iki devletli çözümü’ resmi tavrı olarak belirledi. Bu duruş, uluslararası toplumda karşılık bulmadı.

Ankara, Kıbrıs meselesinin kalbinde ‘eşitsizliğin’ yattığını ve mevcut tavır kapsamında Kıbrıs Türklerinin Rumların idaresindeki bir Kıbrıs Cumhuriyeti’nde yalnızca bir ‘azınlık’ olmayı kabul etmeyeceğini, eşit egemenlik davetinin da bunu vurguladığını belirtiyor.

Atina ise bu mevzuda duruş değiştirmiyor. Miçotakis’in aralık ayında da vurguladığı benzeri,  Yunanistan tarafından kabul gören tek mümkünlük federal tahlil.

Sırada ne var?

Ankara, Erdoğan’ın ziyaretinde imzalanan Atina Bildirgesi’ne kıymet veriyor. Atina Bildirgesi‘ne göre iki ülke, siyasi diyalog, pozitif gündem, güven artırıcı tedbirler mevzularında devamlı, yapan istişarelerde bulunacak. Yunanistan ve Türkiye arasındaki temaslar çeşitli kademelerde devam ediyor.

Erdoğan, aralık ayındaki görüşmeden sonra Yüksek Seviyeli İşbirliği Kurulu (YDİK) toplantılarının artık en az yılda bir düzenleneceğini söylemişti. Bu kapsamda bu sene Miçotakis Türkiye’ye gelecek. Bu mutabakat, süreç bir şekilde sekteye uğramadığı takdirde, şimdi tarihi belirlenmemiş olsa da Türk – Yunan ilgilerinde çok önemli bir eşik  olarak görülüyor. Yeni soru şu; iki lider daha zorlu bahisleri ele almaya başlayacak mı; yoksa ilgilerin hâlâ bu tansiyonu taşıyacak kadar güçlü bir yere oturmadığını mı düşünecekler?