2024: En büyük seçim yılında dünya nasıl değişti?

2024 tarihe seçimler yılı olarak geçecek.

Dünya siyasetinin önümüzdeki periyodunu belirleyecek 60’tan fazla seçimde sağ ve sol popülizmin yükselişine şahit olduk, yer yer de demokratik ve otoriter trendler arasında gidip gelen idareler ön plana çıktı.

Seçmenler dünya genelinde vazifedeki hükümetlere fatura çıkardı.

Kasım’daki ABD başkanlık yarışı, bunun en çok ses getiren örneklerdendi.

Cumhuriyetçi Donald Trump’ı göçten iktisada, kültür savaşlarından ideolojik bölünmeye kadar geniş bir huzursuzluklar yelpazesi ikinci defa iktidara taşıdı.

Cumhuriyetçilerin Beyaz Saray’la birlikte Kongre ve Temsilciler Meclisini de kazanmasıyla ABD sağa kaydı.

Pew Araştırma Merkezi’nin 24 ülkede gerçekleştirdiği anket, seçmenlerin huzursuzluğuna ışık tutuyor.

Katılımcıların ortalama yüzde 59’u demokrasilerin işleyiş biçiminden mutlu olmadıklarını dile getirirken, hiçbir parti tarafından temsil edilmediğini düşünenlerin oranı da yüzde 42 olarak ifade ediliyor.

“Duyulmadığını” düşünen seçmenlerin sayısı da hiç az değil. “Kendileriylezihniyetteki bireylerin ne düşündüğünün seçilmiş yetkililer tarafından önemsenmediği” kanısında olanlar yüzde 74 oranında.

Başka ülkelerde tıkanıklıklar yaşayan seçmenlerin tercihleri ise farklı siyasi senaryolar doğurabiliyor.

Örneğin İngiltere Temmuz seçimlerinde Muhafazakarlar’a kayıp yaşatarak sol aday Keir Starmer’ı başbakan seçti.

Fransa ve Almanya’da ise krizli siyasi ortamın aşırı sağa taban genişlettiği ifade ediliyor.

Bilgi Üniversitesinden Prof. Dr. Emre Erdoğan, seçmen tepkisini doğru tahlil etmenin elzem olduğunu vurguluyor.

“Demokrasinin sürece biçimi içinde esas memnuniyetsizliğin sebebi, vatandaşların idareden yabancılaşmış olması” diyor Erdoğan. “Yoksa kimsenin demokrasiyi geri götürüp, yerine krallık yahut şeriat koymaki talebi yok.”

Ekonomi sandığı nasıl etkiledi?

Birçok ülkede hükümetteki yönetimlerin seçimleri kaybetmesi yahut takviyelerinin erimesi, toplumların gidişata tepkisi olarak algılandı.

ABD’de Demokrat Parti’nin akıbeti bu halet-i ruhiyeyi anlamak için iyi bir örnek.

2024’te Amerikan seçmeninin hafızasındaki en çok önemli sorular arasında ekonomik gidişat, hayat pahalılığı ve göç-güvenlik mevzuları vardı.

Bir milyonu aşkın kişinin hayatını kaybettiği Covid salgını sonrası Biden periyodundaki ekonomi siyasetleri, pandeminin yaktığı alevi denetim altına aldı denebilir.

Ülkede Haziran 2022’de 9.1’i gören enflasyon, Ekim 2024’te 2.6’ya geriledi. fakat enflasyonun düşmesi, direkt olarak hanelerin alım gücüne yansımadı.

ABD merkezli Bankrate isimli şirketin çalışmasına göre, Biden’ın vazifede olduğu Ocak 2021’den Haziran 2024’e kadarki süreçte fiyatlar yüzde 20 oranında artış gösterirken, personel fiyatları yüzde 17.4 arttı.

Yani, personel fiyatları fiyatların gerisinde kaldı; alışveriş sepetleri daha az dolabildi.

Alım gücünün zayıflaması ve Harris’in ekonomik gündeme dair tatmin edici olamaması, Trump için avantaja dönüştü.

Sıkça zayıflayan ekonomik refahı gündeme alan Trump, klasik olarak Demokrat Parti’ye yakın emekçi sınıfını safına çekmiş oldu.

American National Election Studies ve Edison Research bulgularına dayanan bir çalışmaya göre, yarım yüzyıldır ilk kez düşük gelirli seçmenler gözle görülür biçimde Demokrat Partiden uzaklaşarak, Cumhuriyetçilere destek verdi.

2024 seçimlerinde iz bırakan sosyoekonomik faktörler, aslında uzun vakittir mercek altında.

Harvard Üniversitesi’nden Prof. Dani Rodrik’in, Biden’ın az farkla kazandığı 2020 seçimlerden günler sonra kaleme aldığı bir yazı, Demokrat Parti’ye 2024 için ikaz niteliği taşıyordu.

Trump’ın hakkındaki hukuksal süreçlere ve pandemi idaresindeki noksanlıklara karşın oylarını artırmış olmasına dikkat çeken Rodrik, bunun sebeplerine eğilinmemesi durumunda “Demokrat Parti’yi 2024’te sert bir ikaz bekliyor” demişti.

Kaynakların dağılımı ve popülizm bağını değerlendiren Prof. Emre Erdoğan da Trump’ın sistemden memnuniyetsizliği iyi bir kampanya telaffuzuna dönüştürebildiğini belirtiyor.

ABD tarihinde ilk defa kurulan, teknoloji devi Elon Musk ve Cumhuriyetçi Vivek Ramaswamy’nin başında olacağı Hükümet Verimliliği Bakanlığı “DOGE” bunun en çarpıcı örneklerden biri.

Erdoğan, deregülasyonun ABD’de “sihirli bir söz haline geldiğini” söylüyor: “Trump’a göre hükümet aygıtından şikayet var. Çok büyük, çok masraf yapıyor ve yalnızca kendi çıkarlarını düşünüyor.”

Erdoğan’a göre, “halkın parasının ziyan edildiği ve vergilerin boşa gittiği” argümanı yalnızca ABD’de karşılık bulduğu için değil, öteki ülkelere de ilham olabilmesi sebebiyle önemli.

Arjantin lideri Javier Milei bunun kayda değer örneklerinden biri.

2023’te gereksiz harcamaları keseceği mesajını pekiştirmek için testere ile kampanya yapan Milei ülkesinde bakanlık sayısını 18’den dokuza indirip binlerce bürokratı işten çıkarmıştı.

Erdoğan’a göre, ABD’de DOGE modeli ve Arjantin’de Milei gibi isimler ikna edici sonuçlar elde ederse, “bu örnekleri diğer demokrasilerde de görebiliriz”.

Kadın seçmenler hangi motivasyonlarla oy verdi?

2024’te gerçekleşen seçimlerde bayan adayların nasıl bir performans gösterdiği de demokrasilerin durumuna dair çok önemli bir gösterge oldu.

İsveç merkezli Uluslararası Demokrasi ve Seçim Yardımı Enstitüsü’nün derlediği verilere göre, Meksika, Namibya ve Kuzey Makedonya tarihlerinde ilk defa bir bayan başkan seçti; İzlanda ve Moldova’daki seçimlerde de bayanlar başkanlık sorumluluğunu üstlendi.

Ancak enstitüye göre Kasım ayı sonuna kadar yapılan 30 başkanlık seçiminin sadece 13’ünde bayan adaylar yarıştı.

Bunlardan en yüksek profillisi ABD’de Demokrat aday Kamala Harris oldu.

Kürtaj ve üreme hakları başlıklarıyla, Trump hakkında geçmişten gelen cinsel taciz suçlamalarının olması Harris için avantaj olarak değerlendirildi.

Seçim öncesi birçok ankette bayanlar Harris’e, erkekler Trump’a meyleder görünüyordu.

ABC sandık çıkış anketlerine göre, 5 Kasım seçimlerinde erkeklerin yüzde 55’i, bayanların ise yüzde 45’i Trump’a oy verdi.

fakat Rutgers Üniversitesi’ndeki Amerikan Bayan ve Siyaset Merkezi’ne göre kadın-erkek seçmenler arasındaki oy farkı, geçmiş seçimlere kıyasla istisna göstermedi.

South Dakota Üniversitesinden Prof. Cihan Çelik Wiltse‘ye göre, eğitimli/kariyer sahibi Cumhuriyetçi bayanların da sandıkta Harris’i tercih edeceğine dair spekülasyonlar, Harris’in Biden’dan da düşük oy almasını getiren faktörlerin doğru analiz edilememesine yol açtı:

“Seçimdeki cinsiyet dinamikleri gözetildiğinde bayan seçmenlerin tek tip bir davranış sergileyeceği beklentisi yanılgıydı ve nüansın kaçırılmasına sebep oldu.”

ABD’deki cinsiyet dinamiğine dair analizler, hem burada toplumun dönüşümüne, hem de öteki ülkelere muhtemel tesirlerine ışık tutuyor.

Özyeğin Üniversitesi/Harvard Weatherhead Center’dan Prof. Cihan Balta, bu seçimlerde adeta “kadın-erkek çatışması” aynıi şekillenen dinamiğin, ekonomik boyutu olduğunu da hatırlatıyor.

Kadınların iş gücüne iştirakiyle bakım maliyetlerinin arttığını vurgulayan Balta, “Parasız bir bakım emeğinden, devletin bakması gereken yahut sağlaması gereken bir bakım emeğine geçtik. Cinsiyet sorunu ‘kültür çatışması’i görünse de aslında pastadan hisse almak üzere çok önemli bir ekonomik arbede var,” diyor.

Amerikan sağının ve Elon Musk benzeri figürlerin bu mesajı vurguladığını söyleyen Balta’ya göre, bayanların kamusal hayata iştiraklerinin sosyoekonomik sonuçları öbür demokrasileri de etkiliyor.

Balta, “Avrupa sağı da doğurganlık oranlarının düşmesini demografik tehlike olarak niteliyor, bu söylemi kullanıyor” diyor.

Avrupa’da ‘Trump modası’ mı?

ABD’deki sağa kayış trendinin Avrupa’ya tesirleri yalnızca toplumsal cinsiyet eşitliği tartışması üzerinden ulaşmıyor.

Trump’ın seçim zaferi İtalya’dan Macaristan’a, Hollanda’dan Almanya’ya popülistleri sevindirse de kıtanın akıbetini kendi yapısal problemleri belirleyecek.

Viyana merkezli The Institute for Human Sciences-IWM’den siyaset bilimci Soli Özel‘e göre, Avrupa’nın siyasi, askeri ve ekonomik manadaki yapısal meselelerinin devamı, burada popülist siyasete daha geniş alan açabilir.

Özel, Almanya ve Fransa gibi güçlü ekonomileri bünyesinde bulundursa da Avrupa’nın dünya ekonomisindeki hissesinin küçüldüğüne işaret ediyor. Çünkü 1990’da yüzde 28’lerde izleyen bu oran 2023’te 14’lere gerilemiş.

İkinci Trump döneminde Washington’dan gelmesi beklenen baskılar sebebiyle savunma alanında da kıtada nasıl bir görünüm olacağı belgisiz.

“Avrupalıların sahiden kendi güvenlikleri ile ilgili olarak çok daha çok önemli adımlar atmaları gerekecek” diyen Özel, ABD’nin NATO’dan çıkacağını düşünmüyor ama Trump’ın AB ülkelerinin “daha çok para harcamaları konusunda ısrarlı olacağını” öngörüyor.

Öte yandan, AB genelinde de demokrasi sınavı zorlu geçebilir.

Örneğin Romanya’da, Rusya’nın müdahale ettiği gerekçesiyle ilk çeşidi iptal edilen cumhurbaşkanlığı seçimlerine Brüksel’in nasıl tepki vereceği izlenecek.

“(Kendi gerilim testleriyle) yüzleşmeyen bir Avrupa’nın dünyanın geleceğinde söz sahibi olması mümkün değil” diyen Özel, yapısal problemlerin “ileriye yönelik olarak sağ popülizmin yükselişine yer hazırlayabileceğini” ifade ediyor.

Özel’e göre, farklı ülkelerde seçim zaferleri elde eden sağ popülist önderlerin de yönetim sorumluluğuyla sınanmaları ehemmiyet taşıyor.

“Bu eşik bir an önce geçilirse, yeni bir merkez inşası da bihakkın başlayabilir.”

Popülistlerin karnesi nasıl olacak?

Bugün birçok ülkede statükodan şikayet popülizmi güçlendirmiş olsa da kalıcı ve kapsayıcı tahliller konusunda popülistlerin karnesinin ne olacağını zaman gösterecek.

Prof. Evren Çelik Wiltse, popülist iklimi besleyen toplumsal bölünmelere değiniyor ve fikri tartışmalara taraf vermesi beklenen akademinin de bazen geride kalabildiğini söylüyor:

“Birebir bu hususları çalışan az sayıda kişi dışında entelektüel topluluk da bu kadar büyük bir ulusal popülizmi anlamayabiliyor, örneğin dinin insanlar için ehemmiyetini ve nasıl bir işlev yerine getirdiğini göremeyebiliyor.”

ABD seçimleri öncesinde çok tartışılan metropoller ve kırsal bölgeler arasındaki siyasi farklara da değinen Wiltse, “Kırmızı Amerika ve mavi Amerika”nın birbirinden kopuk olduğunu ifade ediyor.

Farklı ideolojik yönelimlerin temelinde “hayat alanlarının ve hayat tarzlarının” yalnızca ayrışmaya değil karşıtlaşmaya da başlaması olduğunu vurgulayarak “Bu kutuplaşma çok tehlikeli” diyor.

Belirsizlik fırsata dönüşebilir mi?

Prof. Emre Erdoğan’a göre de 2024 seçimleriyle dünya genelinde daha görülür olan bu çalkalanmadan çıkış kolay değil.

Küresel ısınmadan göçlere, savaşlardan kaynak kısıtlarına kadar sınamaların yakın gelecekte de süreceğini belirten Erdoğan, AB yahut Birlemiş Milletler gibi kuruluşların meşruiyetlerinin de sorgulandığı bir periyotta olduğumuzu hatırlatıyor.

“1945’te Bretton Woods sistemini kuran aktörlerin” bugün olmadığını belirterek, liderlik edebilecek kişi yahut vizyonun eksik olduğu yorumunu yapıyor.

Prof. Erdoğan, Trump ve Musk’ın neoliberal siyasetleri başarılı olursa, buna öbür ülkelerin de öykünebileceğini öngörüyor.

Kimilerine göre de, bu belirsizlik döneminde demokrasiler için fırsatlar doğabilir.

Gidişata dair telaşlı olsa da Prof. Evren Balta, ABD’nin Trump döneminde “demokrasi ihraç eden ülke olmaktan çıkabileceğini” öngörüyor ve diğer ülkelerle “demokratik şartlar üzerinden bağlantıya girilmemesinin” bir potansiyel yaratabileceğine işaret ediyor.

“Soğuk Savaş’ta olduğu benzeri oradan çıkan yerel demokrasiyi gidip bastıran, diktatör bir Amerika yok. Bundan Ötürü bir otonomi var aslında artık ulusal düzeyde” yorumunu yapıyor.

Bunun bilhassa Türkiye orta büyüklükteki ülkelere tesirinden söz eden Balta, “Demokrasinin artık illa Batı’dan, yahut Batı muhafazasıyla gelmeyeceği fikri, yerelde kendine has, özgün bir demokratik ortam da oluşturabilir” diyor.

Gelecek periyodun siyasi iklimini belirleyen 2024’ü uğurlamaya günler kalmışken, demokrasi bardağının yarısı dolu mu, yoksa boş mu, her toplum kendisi karar verecek.