Afrika’da rüzgar artık tersten esiyor: Rusya’nın kıta ülkeleriyle ilişkisi nasıl gelişiyor?

27-28 Temmuz’da Rusya’nın St. Petersburg kentindeki 2. Rusya-Afrika Zirvesi ve Ekonomik ve İnsani Forumu’nda çıkan bildiriler jeopolitik olarak tarihi öne taşıyor. Afrika araştırmacısı Dr. Hasan Aydın, Rusya ve Afrika ülkelerinin bağlarının dünü, bugünü ve geleceğine dair değerlendirmelerde bulundu.

Dünya

01.08.2023 19:20

A⁺

A^-

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve birçok Afrika ülkesi devlet başkanı ya da üst seviye yetkilisinin katıldığı 2. Rusya-Afrika Zirvesi ve Ekonomik ve İnsani Forumu tamamlandı. Doruğun sonuç bildirgesinde tek taraflı yaptırımlara karşı çıkma, uluslararası platformlarda Rusya ve Afrika ülkelerinin birbirini desteklemesi, Rusya’dan besin ve tahıl yardımı, işbirliklerini artırma, terörizmle mücadele gibi birçok madde yer aldı.

Forumun panel oturumunda konuşan Rusya lideri Putin, Rusya’nın Afrika ülkelerinin borç yükünün azaltılmasına yönelik uğraşlara katıldığını anlatarak bu bağlamda şimdiye dek 23 milyar dolarlık borcu sildiklerini kaydetti.

Putin, bir dizi Afrika ülkesinin talebi üzerine onların gelişimi için yaklaşık 90 milyon dolarlık kaynak tahsis edeceklerini de bildirdi.

Rusya’nın her zaman sorumluluk sahibi besin ürünleri tedarikçisi olacağını ve muhtaç ülkelere ve bölgelere sevkiyatlara devam edeceğini kaydeden Putin, en kısa sürede 6 Afrika ülkesine 25-50 bin ton tahıl göndereceklerini vurguladı. Putin, Afrika ülkelerine ticari imtiyazlar sağlama, çağdaş sanayilerin ve tarım kesiminin kurulmasında destek sunma söylediği söz de verdi.

Putin’in uluslararası sisteme dair verdiği siyasi bildiriler da dikkat cazipti.

‘Sömürge geçmişi bulunmayan aktörler Afrika’da daha fazla alan kazanıyor’

Peki, dünyada bloklaşma artarken Afrika ülkelerinin Rusya’ya olan yakınlaşması neden kaynaklanıyor?

Afrika üzerine çalışan Şanghay Üniversitesi’nden Dr. Hasan Aydın, Afrika ülkelerinin sömürgeciliğin sona ermesinden bu yana birtakım hayal kırıklıklarının mevcut olduğunu ifade ederek şunları anlattı:

“Bunlardan biri arzu edilen ekonomik ve siyasi kalkınmanın gerçekleştirilememiş olması. Bu halk nezdinde de liderler nezdinde de söylediği söz edilen oluyor. Afrikalı önderlerin ve halkların bu hayal kırıklığı Batılı ülkelerine yönelik algılarına olumsuz yansıyabiliyor. Diğer bir sözle Afrika’daki birtakım liderler ve halklar söylediği söz edilen ekonomik ve siyasi kalkınma sorununun temelinde haklı olarak sömürgecilik geçmişini görüyorlar. Hâl bu türlü olunca bu ülkelerde Batı zıddı bir telaffuz ve anlayış gelişiyor. Bu durum ise Rusya benzeri sömürge geçmişi bulunmayan, Batılı olmayan ve Batılıların temel prensipleri çerçevesinde hareket etmeyen aktörlerin Afrika’da daha fazla alan kazanmasına yol açıyor. Sovyet döneminde birçok Afrika ülkesinin bağımsızlık çabasına verilen somut takviyeler de bu yönde Rusya’nın elini güçlendiriyor. Yani bir nevi Afrika’daki kimi devletler ve halklar Rusya, Çin ve hatta Türkiye benzeri ‘Batılı olmayan’ devletleri, kıtadaki ve ülkelerindeki Batı tesirini dengeleyebilecek bir öge olarak görüyorlar. Afrikalıların Rusya ile bağlarını artırma teşebbüsündeki temel etken bu şekilde düşünülebilir.”

‘Batılı aktörler Afrika ülkeleriyle münasebetlerinde ast-üst bağlantısı kuruyor’

“Öte yandan Afrika ülkelerine nasıl yaklaşıldığı da önemli. Batılı aktörlerin Afrika ülkeleriyle bağlantılarında ast-üst ilgisi söylediği söz edilen olabiliyor. Diğer bir tabirle bu aktörler Afrika ülkeleriyle olan siyasi ve ekonomik bağlantılarında demokrasi, insan hakları, iyi yönetişim benzeri kimi önkoşulları gündeme getirebiliyorlar. Benzer bir şekilde satılan bir savunma sanayi eserinin nerede kullanılıp nerede kullanılmayacağına dair de çeşitli kısıtlamalar getirilebiliyor. Bu elbette çoğu zaman kötü bir şey değil. Fakat bu durum Afrika ülkeleri tarafından iç işlerine karışmak olarak algılanabiliyor. Öte yandan Rusya’nın dahil olduğu kıtada son periyotta tesirini gözle görülür şekilde artıran aktörler Afrika ülkelerine bu şekil önkoşullar getirmemeye çalışıyorlar. Bu Afrika ülkeleri açısından ilişkileri geliştirme noktasında daha tercih edilebilir bir durum. Yani işin temelinde bir ast-üst bağlantısından çok eşit birer aktörmüşçesine davranılma hissi yatıyor. Son olarak, Rusya’nın Afrika ülkelerine kıyasla ekonomik, siyasi, askeri, teknolojik vb. taraflardan daha gelişmiş aktör olduğu kesin. Afrika ülkeleri kendi kalkınma arayışlarında Rusya’nın da bu alanlardaki deneyimlerinden faydalanmak istiyor. Bu durum da kıta ülkelerinin Rusya’yla ilişkileri daha fazla geliştirme noktasında uğraş göstermelerine yol açıyor.”

‘Afrika ülkeleri uluslararası sistemdeki nüfuzlarını artırabilme noktasında Rusya’dan faydalanabilir’

Merak edilen bir diğer bahis da Rusya-Afrika münasebetlerinin gelişmesinin jeopolitik olarak neleri değiştireceği oluyor.

Dr. Aydın, “Günümüzde uluslararası siyasette tesirli olmak isteyen bölgesel yahut global bir aktörün Afrika’daki nüfuzunu kesinlikle artırması gerekiyor. Bu durum kıta ülkelerinin Afrika dışı aktörlere sunduğu birçok fırsattan kaynaklanıyor. Bu kapsamda düşünüldüğünde, Rusya-Afrika bağlantılarının gelişmesi uluslararası ilişkiler sistemindeki Batı merkezli anlayışın kırılabilmesi noktasında tetikleyici bir fonksiyon üstlenebilir” diyerek şöyle devam etti:

“Nitekim bariz bir örnek olarak, Rusya’nın Ukrayna’daki savaştan ötürü Batılı devletler tarafından izole edilmeye çalışıldığı bir gerçek. Afrika ülkeleri ile artan ilişkiler Moskova’nın bu izole edilme durumunu aşması yahut en azından olumsuz tesirlerini azaltması noktasında elini güçlendiren bir öge olabilir. Öte taraftan Afrika ülkeleri de uluslararası sistemdeki nüfuzlarını artırabilme noktasında Rusya’dan faydalanabilir. Bunun manası açık. Karşılıklı artan ilişkiler uluslararası sistemdeki Batı tesirini kırma ve sistemi görece çok kutuplu bir hale getirme gayretleri noktasında epeyce ehemmiyet arz ediyor. Lakin Afrika’da ve bundan ötürü uluslararası sistemde dengelerin değişmesi taraflar açısından kolay bir süreç değil. Bu süreç bilhassa Afrika ülkeleri açısından birtakım fırsatları olduğu kadar riskleri bünyesinde barındırıyor. Zira Fransa ve ABD benzeri aktörlerin birçok Afrika ülkesinde esaslı varlıkları ve bundan ötürü önemli çıkarları söz konusu. Bu çıkarların zarar görmesi sırf Rusya ile Fransa’yı yahut Rusya ile ABD’yi değil, Afrika ülkelerinin hükümetlerini de bahse mevzu klasik aktörlerle karşı karşıya getirebilir. Bu durum çeşitli Afrika ülkelerinde dışarıdan beslenen mümkün darbe teşebbüslerini, silahlı müdahaleleri yahut iç karışıklıkları tetikleyebilir. Gerçekten bunun örneklerini son vakitlerde görmekteyiz. Öte yandan yabancı askeri ögelerin Afrika ülkelerinde faaliyet göstermesi de işler bilakis döndüğünde bu Afrika ülkelerinin güvenliğinin ve istikrarının tehlikeye girmesi manasına gelebilir. Bu nedenle Afrika ülkeleri kendileri açısından fırsatları olduğu kadar riskleri de iyi kıymetlendirmeli.”

‘Birçok Afrika ülkesi BM’deki oylamalarda Rusya’nın karşısında yer almamayı tercih etti’

Rusya ve Afrika bağlarının ekonomik ve siyasi olarak karşılıklı birçok avantajı bulunuyor. Dr. Hasan Aydın, bunları şöyle anlattı:

“Rusya ve Afrika ülkelerinin birbirlerine sunabileceği birçok şey var. Her ne kadar besine erişimde yaşanan mevcut krizler nedeniyle son periyotta daha fazla ön plana çıksa da, tahıl problemi bunlardan sırf biri. Örneğin, iki taraf uluslararası forumlarda birbirlerini destekleyebilir. Rusya BMGK’daki veto gücünü kullanarak Çin’in vaktiyle Zimbabve için yaptığı benzeri kimi Afrika ülkelerinin aleyhinde gerçekleşecek ataklarda önleyici bir rol üstlenebilir. Benzer şekilde, Afrika ülkeleri de BM Genel Kurulu’nda sahip oldukları oy potansiyeliyle uluslararası sıkıntılarda Rusya’yı destekleyen bir tavır sergileyebilir. Aslında son periyotta Ukrayna konusunda BM gündemine getirilen konularda bunun birtakım örneklerini gördük. Birçok Afrika ülkesi söylediği söz edilen konularda ve bundan ötürü oylamalarda direkt Rusya’nın karşısında yer almamayı tercih etti.”

‘Rusya, Afrika’nın en büyük silah tedarikçisi’

“Bir diğer örnek olarak, Afrika ülkeleri Rusya’dan ekonomik, siyasi, askeri, teknolojik vb. alanlarda kalkınma dayanağı alabilir. Yani Rusya’nın bu alandaki deneyimlerinden faydalanabilirler. Çünkü günümüzde Rusya, Afrika’nın en büyük silah tedarikçisi. O denli ki, kendisinden sonra gelen Çin, ABD ve Fransa’nın Afrika’ya ihraç ettikleri toplam silah miktarı Rusya’nınkinden daha az. Bu noktada Rusya ekonomik olarak mevcut pazarını koruyabilir ve daha da genişletebilir. Afrika ülkeleri ise Rusya’nın savunma sanayi alanındaki deneyimlerinden daha fazla istifade etmeyi talep ederek bu alandaki kapasitelerini geliştirebilir. Böylelikle çeşitli istikrarsızlıklarla boğuşan bu ülkeler birçok güvenlik sıkıntısının aşılması noktasında kayda değer bir aşama kat edebilirler.”

‘2022’de Rusya’nın kıtadaki ülkelerle toplam ticaret hacmi 20 milyar dolar’

“Öte yandan Afrika ülkeleri bir bütün olarak düşünüldüğünde ekonomik olarak da devasa bir pazar hüviyetinde. 2022’de Rusya’nın kıtadaki ülkelerle toplam ticaret hacmi 20 milyar dolar düzeylerindeydi. Söz konusu ticaret hacminin son yıllarda artış göstermesi, elbet Rusya Afrika açısından olumlu bir gelişme. Lakin Rusya bu alanda Çin, Hindistan, ABD, Türkiye benzeri Afrika’da rekabet halinde olduğu aktörlerin açık bir şekilde gerisinde kalmış durumda. Bu alandaki mevcut potansiyelin geliştirilmesi Rusya ile kıta ülkelerinin ticari bağlarına olumlu bir katkı yapabilir ve Moskova’yı Afrika’da daha nüfuzlu bir aktör haline getirebilir. Benzer şekilde, Afrika ülkeleri de Rusya’yla artan ticari münasebetlerin ekonomik katkılarından faydalanabilir.”

‘Rus şirketlerinin petrol, gaz ve madencilik benzeri çeşitli alanlarda önemli yatırımları söz konusu’

“Benzer şekilde, çeşitli Afrika ülkeleri doğal kaynaklar açısından epey güçlü. Rusya’nın ise bu kaynakları çıkarma ve sürece noktasında on yıllardan gelen önemli bir birikimi ve deneyimi var. Çünkü Gazprom ve Lukoil başta olmak üzere birtakım Rus şirketlerinin petrol, gaz ve madencilik benzeri çeşitli alanlarda birçok Afrika ülkesinde önemli yatırımları söz konusu. Ayrıyeten Rusya’nın; Sudan, Etiyopya, Nijerya ve Mısır benzeri çok önemli Afrika ülkeleriyle nükleer santral mutabakatları var. Gelinen noktada Rus hükümeti ve şirketleri Afrika’daki doğal kaynaklar ve enerji alanlarındaki varlığını çeşitlendirmeye ve genişletmeye çalışıyor. Bu durum hakkaniyetli mutabakatlar yapılabildiği takdirde her iki taraf açısından da karşılıklı bir yarar kapısı oluşturabilir. Örneğin; Rusya’ya ekonomik kazanımlar ve Afrika’da daha fazla nüfuz getirebilir. Afrika ülkelerine ise enerji kapasitelerini ve bundan ötürü varlıklı kaynaklarına karşın birçoğunun yumuşak karnı olan güce ulaşımlarını geliştirme noktasında çok önemli fırsatlar sunabilir.”

ETİKETLER: afrika, Afrika Ülkeleri, Alan, İlişkileri, Rusya

Yorumlar

[ Yoruma cevap yazmaktan vazgeç ]

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.