Mahfi Eğilmez: Faiz gerçek bir beladır

Dr. Mahfi Eğilmez

Faizin yasak (haram) olduğu bütün din kitaplarında yer alır. Buna karşılık zaman içinde bu yasak sıkıntısı çeşitli toplumlarda, din ve mezheplerde farklı yorumlanmıştır. Kimileri yasağa aldırmamaya başlamış, kimileri en katı biçimiyle uygulamış, kimileri da faizi öteki bir biçimde ve öteki bir isimle uygulama yolunu seçmiştir. Bu yazıda faize bakış açılarından hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğu konusu üzerinde durmayacağım. O bahis hem çok tartışılmış ve tartışılması devam eden bir mevzu hem de ben daha önce bu mevzuda görüşlerimi yazmıştım. Bugün faizin yanlış uygulanmasının ekonomi açısından yaratacağı bela üzerinde duracağım.

Merkez bankaları, bankalara borç verdikleri fonlara uyguladıkları faizi yanlış belirlediklerinde pek çok sorun ortaya çıkar. Faizin, enflasyondan düşük belirlenmesi insanları, birikimlerini bankalarda ulusal para cinsinden mevduat olarak tutmak yerine gayrimenkul alımına, dövize, altın ve borsaya aşırı biçimde yüklenmeye yönlendirir. Bu yüklenme o alanlarda balonlar oluşmasına ve enflasyonda da yükselişe yol açar. Söz konusu ekonomi şayet dolarizasyona açık, ithalata bağımlı bir ekonomiyse ve merkez bankası faizi enflasyonun çok altında belirlemişse (negatif gerçek faiz) o zaman bu sayılanlara ek olarak kurlarda da yükselme yaşanır. Kurlarda yaşanan yükselme üretimde kullanılan ithal girdilerin ulusla para cinsinden değerlenmesine ve maliyetler yoluyla enflasyonun daha da yükselmesine neden olur.

Burada en çok merak edilen mesele merkez bankasının bankalara ödünç verirken uyguladığı faizin ekonomiyi nasıl ve niye etkilediği sıkıntısıdır.

Bizdeki geçerli uygulama Merkez Bankası’nın bankalara bir hafta vadeli, repo karşılığı kredi vermesi biçimindedir. Bu krediye uygulanan faize siyaset faizi deniyor. TCMB’nin son olarak artırıp yüzde 30’a yükselttiği siyaset faizi bankalara verdiği haftalık borcun yıllık faiz oranıdır. TCMB’nin yaptığı siyaset faizi artırımının iki manası vardır: (1) TCMB, bundan bu türlü bankalara haftalık krediyi yıllık yüzde 25 yerine yüzde 30 faizle verecektir. Yani bankaların kaynak maliyeti yükselecektir. Bununla birlikte bankaların TCMB’den sağladığı fon miktarı toplam kaynaklarında oransal olarak düşük bir yer tuttuğu için bu faiz artışının banka maliyetlerine olumsuz katkısı sonludur. (2) TCMB, siyaset faizini artırdığında gelecekte enflasyonun yüksek seyredeceği varsayımında bulunduğu ve onu frenlemeye yönelik tedbir almaya devam edeceği mesajını vermiş olur. Bu iletinin amaçladığı enflasyona karşı tedbir alındığını vurgulayarak geleceğe ilişkin beklentileri olumlu yönde etkilemeye çalışmaktır. Siyaset faizi artırılmasından beklenen asıl tesir, yaratılmaya çalışılan bu beklenti değişikliğidir.

Bankalar, merkez bankasının faiz artırması sonucunda kaynaklarında ortaya çıkan maliyet artışını ve gelecekte enflasyonun yükseleceği sinyalini dikkate alarak kredi faizlerini üste çekerken bir yandan da rekabet şartlarını dikkate alarak mevduat müşterilerini kaçırmamak için mevduat faizlerini yükseltirler. Bunların olabilmesi için bankalara faiz ve zarurî karşılıklar dışında müdahale olmaması gerekir. Şayet bankalara direkt yahut dolaylı müdahaleler söz mevzusuysa, örneğin kredilere sınırlamalar getirilmişse yahut birtakım büyüklükleri aşmaları halinde düşük faizli devlet tahvili almaları bir mecburilik yüklenmişse bu sistem farklı çalışır. O zaman bankaların aldığı kararlar ve uygulamalar burada anlattığımız tutarlılıkta olmayabilir. Bankalara buna müdahaleler yapıldığında enflasyona göre hala epeyce düşük kalan mevduat faizleri ve olumsuz beklentilerin devam etmesi nedeniyle dövize talep sürmekte ve bundan ötürü TCMB faizi artırsa da kurlar gerilememektedir. Kuşkusuz kurların gerilmemesinin iktisatla ya da sosyal göstergelerle ilgili diğer sebepleri de var.

TCMB’nin faizi artırmasına karşılık beklentilerin istendiği gibi değişmemesinin en çok önemli sebebi iktisatta geçmişte faiz konusunda daima iniş ve çıkışlar yaşamış, istikrarı ve konulan maksadı bir türlü tutturamamış olmamızdır. İktisattaki buna aynı istikrarsız uygulamalar ve tutmayan maksatlar beklentilerin olumluya dönmesini zorlaştırır. İnsanlar, alınan kararlardan çok geçmişte alınan kararların nasıl uygulandığına ve ne sonuç verdiğine bakarak beklenti oluştururlar. Mesela enflasyonla mücadele için faizleri yükselten TCMB Liderine ne olduğuna bakarlar.

Faiz, hakikaten beladır, yanlış yönlendirilirse tek başına ekonomiyi alt üst edebilir. Sonradan doğru yönlendirilse ve o yolda adımlar atılsa bile yanında kesinlikle onu destekleyecek bir takım tedbirler olması gerekir. Onlar eşlik etmiyorsa faiz konusunda doğru kararlar alınması tek başına ekonomiyi düzeltemez.

Bu yazı Mahfi Eğilmez’in blog sitesinden alınmıştır