Sıra dışı bir gazeteci: Tolga Şardan’a dair

Ali Ekber Ataş

Onunla ilk defa, Tekirdağ’da yaşayan emekli bir yazın dostu aracılığıyla tanıştım. Tesadüfe bakın ki, tam da Enver Gökçe kitabımın yayımlandığı bir vakte denk düşmüştü. Ankara’ya gidecektim esasen. Gitmişken de kendisiyle görüşmek istediğimi dostuma söyledim.

Yanılmıyorsam, Tolga Şardan‘ın telefon numarasını da o dost vermişti. “Komünist Masası’ndaki Nâzım Hikmet” isimli kitabından da söz etti. Edinemediği bu kitabını, şayet Ankara’ya gidersem, bir tane alıp kendisi için Tolga Şardan’a imzalatıp getirmemi söylemişti. Memnuniyetle demiştim…

Ankara’ya gitmeden birkaç gün önce, aldığım telefon numarasından Tolga Şardan’ı aradım. Hayli sıcak, içten bir konuşma geçti ortamızda. 6 Temmuz’da (2021) Ankara’ya geleceğimi, Enver Gökçe kitabımı da kendisine vermek istediğimi söyledim. Bir gazeteci olarak, uzun yıllardır üzerinde çalıştığım Enver Gökçe araştırmalarım konusunda, 951 Tevkifatı ile ilgili bana bu mevzuda yardımcı olup olamayacağını konuştuk. Ankara’da buluşmak üzere, karşılıklı kapadık telefonlarımızı.

Ankara’ya gitmeden bir gün önce telefon edip sonraki gün Ankara’da olacağımı söyledim. Nerede buluşabiliriz diye sorduğumda Mülkiyeliler Birliği lokalinde buluşabileceğimizi söyledi. Sonraki gün, iner inmez kendisini aradım. Belirlediğimiz saatte Mülkiyeliler Birliği’nde buluştuk. Bir saati aşkın görüşmemiz oldu. O, kitaplığında son kalan, Nâzım Hikmet kitabını, ben de elimde kalan son Enver Gökçe kitabını, karşılıklı imzalayarak birbirimize armağan ettik.

Halit Çelenk ve Alaattin Bilgiile anılar biriktirdiğim bu yerde, sımsıcak bir sohbetimizden bir Tolga Şardan anısı daha oldu. Hem onun Nâzım Hikmet üzerine bu kadar detaylı ve sıra dışı kitabını, Nâzım Hikmet’i, hem de benim kitabımı ve Enver Gökçe’yi konuştuk. Hazırlamakta olduğum Enver Gökçe biyografisiyle ilgili kimi bahislerde yardımını istedim. Hiç tereddütsüz, “Elimden ne gelirse, seve seve yaparım” tabirleri son derece mutlu etmişti beni.

“Komünist Masasındaki Nâzım Hikmet” kitabı ile ilgili, kitabın değerini anlatmaya yetmeyecek ama, sıra dışı bir hoşlukta geçen buluşmamızdaki anımızın tuzu biberi olsun isterim aşağıda yazdıklarım.

Doğan Hızlan’ın, “Doğumunun 100. Yılında Enver Gökçe’ye Armağan” kitabım için yazdığı önsözde şöyle bir tespiti var. Tam da Tolga Şardan’ın hazırladığı sıra dışı Nâzım kitabı için de düşünmek mümkün aşağıya alıntıladığım kısmı. Şöyle diyor Hızlan o yazısında:

‘Bedel Gençlere Ödetilir’ yazımda da, iki şiire yer vermiştim. Biri Gökçe’nin Saffet Korkut için yazdığı, “Ölüm Adın Kalleş Olsun”u, oburu de Ergin Günçe’nin ‘Bir Temmuz Gelini Toprağa Verildi Bugün’ şiiri.

Armağan kitapta yer alacak yazılara göz gezdirdim, Enver Gökçe’nin şiirini incelemelerin yanı sıra, toplumcu gerçekçi edebiyatın genel çizgilerini de irdelemişler.

Ali Ekber Ataş’ın bu türlü bir çalışma yapması eski nesillere hürmet göstermenin bir nişanesi. Bu türlü kitaplar onların yeniden okunmasını sağladığı aynıi, farklı jenerasyonların bakış açıları sanatçıyı bugünün okuruna ulaştırır. Üstelik değişik imzalar o şairin kuşatıcı bir tanıtımını mümkün kılar.

Anıların eşliğindeki yazılar sevgiyle bezenmiştir ama nesnelliğin ihmal derecesi yüksektir. Hayranlık ispatlarla beslendiği oranda etkileyicilik artar.

Bu kitapta bu iki ölçünün istikrarını gördüm, niye iyi bir şâir, toplumcu gerçekçi edebiyat onların yapıtlarına nasıl yansıdı, ne getirdiler.

Enver Gökçe’nin ömrü ile yazdıkları arasındaki gerçekçi, gerçek bağ onu iyi bir şair yapan ögelerin başında gelir.

Çile çekerken akıllarına ödün vermenin izi düşmemiştir.

Enver Gökçe’yi yazarken elbette o akımının içindeki yerini, akımın özelliklerini de masaya getirme zaruriliği vardır. Bir jenerasyonun, bir anlayışın şairi değerlendirilirken o jenerasyon da araştırma alanına gelir.

Genç nesil Enver Gökçe ekseninde nelere dikkat etmelidir?

O yılların siyasal ortamını, tartışmalarını, bunların edebiyatla kontağını, nesil mensuplarının direncini mutlak öğrenmeliler. 1940 Toplumcu Gerçekçi neslinin yazdıklarını hayatlarından soyutlayarak yapamazsınız. İkisi birbirinin yaratıcı münasebetini var ederler… [1]

Doğan Hızlan’ın üstteki söylediklerini, Tolga Şardan ve kitabı “Komonist Masası’ndaki Nâzım Hikmet” kitabı için lisan içi çevirisini yaparsak şunları söylemek mümkün:

Tolga Şardan, kitapta yer alan evrakları eğip bükmeden, noktası virgülüne dokunmadan evrakların görselleriyle de destekleyip zenginleştirdiği bu kitabıyla, hakkında oluşacak palavra yanlış, kuşkucu yorumların da önüne geçmiş. Belgesel bir çalışmada olması, gerekenlerle yerli yerinde. Evrakların kuru, edebi lisandan kopuk ve devlet otoritesinin yansıması soğuk yüzünü çağrıştıran besinsiz lisanının eksikliğini de, satır aralarında yaptığı okumalara, yazdığı yorumlarıyla, kitabın, belgesel niteliğine güvenirlik katmış. Özünü bozmadan, denemenin engin sularının da kıyılarında dolaştırıyor Tolga Şardan.

İşin en değişik yanı ise koskoca Türkiye Cumhuriyeti’nin İçişleri Bakanlığı (ki İçişleri Bakanı Nâzım’ın da akrabası) ve istihbaratı, işini gücünü bırakmış, bir tek beşerle uğraşıyor duygu ve düşünce boğuntularını yaşıyor/yaşatıyor size. Tüm kitap boyunca bala kesen bir öfkeyle…

Hedefine koymuş, gün 24 saat, haftanın 7, yılın 365 gün 6 saatini Nâzım Hikmet’i izlemek ve izletmek tek göreviymişi, meskeninin bahçesinde oyun oynayan oğlu Mehmet’e arkadaş olacak, neredeyse meskenlerine konuk gidecek kadar burnunun tabanında bir devlet. Nâzım Hikmet’in ensesinde boza pişirmeye hazır Milli Emniyet casusları. İstanbul Ankara, Ankara İstanbul arası seyahatlerinde, vilayetler arası polis teşkilatlarının telefonları, yıldırım telgrafları ve devletin posta hizmetleri bir yıldırım süratiyle işletiliyor. Nâzım Hikmet varacağı yere inmeden, haber çoktan emniyetin elinde ve sivil polisler Ankara garında cirit atıyor oluyorlar. Yetmiyor; örneğin Nâzım, Haydarpaşa’dan trene binip Ankara’ya gidiyorsa, bulunduğu vagonun bir iki oda ötesinde onu izleyen sivil polis yahut casus da onunla seyahatte. Kocaeli’ne kadar. Ordan Sapanca’ya bir oburu görevi devralıyor. Sapanca’dan Bilecik Bilecik’ten Eskişehir, Eskişehir’den Ankara’ya takip, elden ele raporlandırılarak sürdürülüyor. Yetmiyor, aynı görev ve sorumlular eksilmeden, zaman zaman da arttırılarak izleme tam aksisi İstanbul’a kadar devam ettiriliyor.

Bunun aynıi onlarca doküman, raporlar beşere olamadık şeyler hayal ettirip düşündürüyor. Güya, koskoca Türkiye Cumhuriyeti devletinin kuruluş emeli, bir tek insanı izlemek ve onu cezalandırmak içinmiş hissine kaptırıyor insanı. Kitabı okuyup bitirdiğinizde, başınız iki elinizin arasında, kumkuma kuşui düşünür buluyorsun kendini. Ben o denli oldum. Öfkelendim, içimden çığlıklar attım, tepinip durdum “bu nasıl olur” diye.

Oluyormuş meğer… 

[1] Ali Ekber Ataş, Doğumunun 100. Yılında Enver Gökçe’ye Armağan. Doğan Hızlan “Enver Gökçe’nin Türk Şiirindeki Yeri, yazısından. h2okitap, Aralık 2020 İstanbul.