Avrupa Konseyi: Yapay zekâ asla editörlerin yerini almamalı

Avrupa Kurulu Medya ve Bilgi Toplumu Hükümetlerarası Yönlendirme Komitesi, 30 Kasım 2023’te kabul edilen ‘Gazetecilikte Yapay Zekâ Sistemlerinin Sorumlu Bir Şekilde Uygulanmasına İlişkin Kılavuz İlkeler’ini yayımladı. Rehber, haber üretiminde yapay zekâ kullanımına ilişkin temel unsurları içeriyor. Bu rehber, bir müddettir üzerinde çalışılan ‘Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi’ne yönelik çalışmaların bir kesimi.

MLSA’dan Batıkan Erkoç’un haberine göre, rehberde araştırmadan data tahliline, haber üretiminden okuyucularla bağlantıya kadar gazetecilikte çeşitli alanlarda yapay zekâ kullanıldığı fakat bunun muhakkak prensiplere bağlanarak düzenlenmesi gerektiği belirtildi. 

Gazeteciliğe has yapay zekâ sistemi tanımlanıyor

Rehber unsurların başlangıç kısmında, yapay zekâya ilişkin taslak mukaveleye atıfta bulunuldu ve gazeteciliğe has yapay zekâ sistemleri tanımlandı: 

“Gazeteciliğe has yapay zekâ sistemleri, kamusal ilgi ve ehemmiyete sahip aktüel olaylar hakkında düzenli olarak bilgi üreten iş ya da uygulamayla direkt ilgili olan yapay zekâ sistemini ifade eder. Bu, gazetecilik çıktılarını destekleyen araştırma ve inceleme misyonlarını de içerebilir. Büyük lisan modelleri ve gazetecilik maksatları ve/veya basın kuruluşları için kullanıldığında üretken yapay zekâ da bu kapsama dâhil olabilir, lakin bunlarla sınırlı değildir. Gazetecilik AI sistemleri tek bir teknoloji değil, belli vazifeleri otomatikleştirmek için ekseriyetle birbirine bağlı farklı araçları içeren bir sistemdir.”

Herkesin katılması gereken, editoryal bir karar

Rehber prensiplerde, basın kuruluşlarının yapay zekâ sistemlerini haber süreçlerine entegre ederken, sırf ticari ya da teknolojik maksatları değil, aynı vakitte basın etik unsurlarını göz önünde bulundurması gerektiği vurgulandı. Rehberde yapay zekâ kullanımının “editoryal bir karar” olduğu belirtildi. Bu doğrultuda basın kuruluşlarında bu sistemleri kullanacak bir kişinin belirlenmesinin değeri de unsurlarda yer aldı ve sorumlu kişinin – ekseriyetle – genel yayın direktörü olması önerildi. 

Yapay zekâyı kullanma kararı alınması sürecinin katılımcı bir şekilde yürütülmesi de rehberdeki tekliflerden biri. Getirilen prensiplerde bu kararın tek bir bireye ya da kuruluşa bırakılması yerine, gazetecilerin, editörlerin, geliştiricilerin, pazarlamacıların, hukukçuların, reklamverenlerin ve okuyucuların dahil olduğu katılımcı bir süreçle bu kararların alınması önerisi yer aldı. 

Teknik elemanlar gazetecilerin yerine geçmemeli

Yapay zekâ sistemlerini entegre ederken, sistemleri kullanabilen yeni çalışanların alınması ya da varolan çalışanlara eğitim verilmesi de rehberin prensipleri arasında yer aldı. Rehberde basın kuruluşlarında görev yapan eğitimli ve tecrübeli gazetecilerin, teknik elemanlarla değiştirilmemesi gerektiği belirtildi. 

Rehberin 3. hususuna bu mevzuda şu tavsiyeler yer aldı:

“Gazetecilik yapay zekâ sistemleri, onları desteklemek için hem teknik hem de organizasyonel altyapı gerektirir. Bu nedenle, kuruluşların yeni işçi işe alarak ya da mevcut çalışanın hünerlerini artırarak bu altyapıyı oluşturmaları ve sürdürmeleri önerilmektedir. Haber kuruluşları, yalnızca eğitimli gazetecileri teknik işçiyle değiştirmekten kaçınmalı ve yapay zekâ rollerinin tanıtımı, diğer işçi arasında rutin yapay zekâ yetkinliklerinin geliştirilmesi değerine olmamalıdır. Ayrıyeten, işçi hakkında karar verirken, çeşitlilik ve kapsayıcılığın dikkatle kıymetlendirilmesi, azınlıkların, bayanların ve tarihi olarak ötekileştirilmiş kümelerin temsiline özel ehemmiyet verilmesi tavsiye edilmektedir, zira bu, yapay zekâ kullanımını ve sonuçta ortaya çıkan çıktıları şekillendirebilir.”

Yapay zekâ asla editoryal kontrolün yerini almamalı

Yapay zekânın haber üretimine dâhil olduğu tüm süreçlerde yanlış ya da taraflı çıktılardan kaçınmak için kesinlikle editoryal kontrol sisteminin tüm süreçlerde işletilmesi gerektiği belirtildi. Rehberde yapay zekânın, editoryal nezaret ve denetim sistemlerinin yerini “asla alamayacağı” ifade edildi. Bu mevzuda da tekrar rehberin 3. unsurunda aşağıdaki teklifler getirildi:

Basın kuruluşları, yapay zekâ kullandığını açıklamalı

Video ya da ses kaydı yapmadan önce bunu haberin öznelerine açıklama ve izin alma zaruriliği getiren çeşitli basın etik unsur rehberlerine aynı şekilde, bu rehberde de basın kuruluşları yapay zakâ kullanımı konusunda haber özneleri ve okurlara karşı sorumlu kılındı. Yapay zekâ uygulamaları kullanan basın kuruluşlarının, bunu hem haberlerinin öznelerine hem de okurlarına açıklamaları gerektiği belirtildi. 

Rehber prensiplere göre; basın kuruluşlarının kullandıkları yapay zekâ sistemlerini, bunları hangi maksatlarla kullanıldıklarını ve bununla ilgili hangi organizasyonel tedbirleri aldıklarını açıklamaları gerekiyor. 

Benimsenecek yapay sistemler için makul kurallar öngörüldü 

Yapay zekâ sistemlerini dışarıdan edinecek basın kuruluşlarının, bunları muhakkak şartları barındıran kontratlar aracılığıyla edinmesi de önerildi. Bu mukavelelerde yer alması gereken şartlar da rehberde sıralandı. 

Yapay zekâ sistemlerinin bilhassa bilgi erişilebilirliği, bilgi adaleti ve bilgi kalitesi gibi bahislerde düzenli olarak denetlenmesi gerektiği vurgulandı. Bilgi kapalılığı ve bilgi muhafaza kurallarının uygulanması da altı çizilen diğer çok önemli unsurlardan biri oldu. Unsurlarda yapay zekâ sistemlerinde, ayrımcılığın önlenmesi için gerekli önlemlerin alınması gerekliliğine  de dikkat çekildi. 

Konsey, üye devletleri bağlayıcı kontrat hazırlıyor

Avrupa Kurulu son vakitlerde, yapay zekânın kullanımıyla ilgili bir çerçeve anlaşma üzerinde çalışmaya devam ediyor. Yapay zekânın insan haklarına tesirini içeren çeşitli alanlarda farklı rehberler üzerinde çalışan Konsey’in hazırladığı mukavelenin ikinci taslağı, 18 Aralık’ta yayınlandı. Kabul edilirse, yapay zekânın bilhassa insan haklarını etkileyen alanlarda kullanılmasıyla ilgili tüm üye devletleri bağlayıcı bir kontrat benimsenmiş olacak.