Kızıl Goncalar “dini hasasiyet” yüzünden mi durduruldu?

Pelin Ünker

Tarikatların günlük ömrüne değinen Kızıl Goncalar dizisinin yayının Radyo Televizyon Üst Konseyi’nin (RTÜK) kararıyla durdurulması kamuoyunda tartışma yarattı.

Dizinin yayınlandığı FOX TV’ye 9 milyon TL idari para cezası ile iki kere program durdurma cezası veren RTÜK, dizide geçen diyaloglarda “İslam’a ve Müslümanlara yakışmayacak sıfatların dindar görünümlü karakterler için kullanıldığı” ve kimi sahnelerde “dini hassasiyetlere sahip toplum kesitlerinin aşağılandığını” savunarak cezanın “toplumun milli ve manevi kıymetlerine, genel ahlaka ve ailenin korunması unsuruna aykırılık” gerekçesiyle verildiğini açıkladı.

Türkiye’de dini hayata ilişkin yapılan anket çalışmalarına göre tarikat ya da cemaat mensupları toplumun yalnızca yüzde 4,3’lük bölümünü oluşturuyor.

Kızıl Goncalar dizisinde de Faniler isimli hayali bir tarikatın öyküsü anlatılıyor. Muhafazakâr-seküler kimlikleri ve hayat usullerini ele alan üretimin şimdiye dek yayınlanan iki kısmında, tarikata mensup çocukların küçük yaşta evlendirilmesi, cinsel istismar, kız çocuklarının okula gönderilmemesi ve Kur’an kursunda şiddet hususlar işleniyor.

Aslında Türkiye’de tarikat ve cemaatlerle ilgili kamuoyunun da gündemine gelen çok sayıda adli vaka bulunuyor.

Peki dizi RTÜK’ün münasebetinde yer alan ‘toplumun milli ve manevi değerlerine’ nasıl bir terslik oluşturuyor? Dizinin tarikat ve cemaatleri ele alış biçimi gerçeklikten uzak mı? RTÜK’ün bu kararının arkasında neler yatıyor?

“Dizide işlenenlerin tamamı gerçek”

DW Türkçe’ye konuşan ilahiyatçı Prof. Dr. İhsan Eliaçık, dizide işlenen hususları gerçekçi bulurken oyunculukların da çok başarılı olduğunu söylüyor. Dizinin İstanbul’un Fatih ilçesinde bulunan Çarşamba semtinde geçtiğini, burada bulunan cemaat mensuplarının da birçoklarını tanıdıklarını anlatan Eliaçık, “Onlar da diyorlar ki hiç yabancı değil. Örtü biçimleri, konuşma usulleri, giysi kuşamları, jestleri, mimikleri, kullandıkları ağır dini üslup. İnşallah maşallah, Rabbim Hamd-ü Senalar olsun falan diye konuşma biçimlerine kadar tamamı gerçek. Yani bunlar bu toplumda var. Hayali şeyler anlatılmıyor. Bunların hepsi var” diyor.

Diğer yandan tarikat etraflarının dizide yansıtılanları gereğinden fazla üzerlerine alındığını düşünen Eliaçık, “Bu kadar alınmalarına gerek yok. Kendilerine dönüp bakmalılar ve biz bu türlü şeyler yapıyoruz ki bunlar da tenkit konusu oluyor demeliler” diye ekliyor.

Dizi ilk kısmından itibaren İsmailağa Cemaati, Furkan Hareketi gibi oluşumlardan tepki almış, Bayan ve Demokrasi Derneği (KADEM) ve Mil-Diyanet Sen AKP’ye yakın çeşitli dernek ve sendikalar da diziye tepki göstererek yayından kaldırılmasını istemişti. RTÜK ise yaptığı açıklamada dizi hakkında vatandaşlardan 31 binin üzerinde şikayet geldiğini duyurmuştu.

“Müritlere şikayet etmeleri için talimat verildi”

İhsan Eliaçık, dizide işlenen kız çocuğun evlendirilmesi, bir babanın kız çocuğuna cinsel tacizi gibi mevzuların tarikatçıları sinirlendirdiğini ifade ederek bunun üzerine tarikatların tüm ülke çapında müritlerine ve etraflarına RTÜK’e şikayet talimatı verdiği bilgisini paylaşıyor.

“‘Sakallı, cübbeli, sarıklı insanları kızına cinsel tacizde bulunan, 13 yaşındaki kızını pıra veren müritler yansıtıyorsunuz’ deniliyor. Onlara da ‘yani yok mu sizin tarikatınızda bu türlü şeyler? Kur’an kurslarında, orada burada bir sürü şey duyuyoruz. Oluyor bunlar’ deyince ‘Hepsi o denli değil. Siz tüm tarikatı burada kötülüyorsunuz’ diyerek buna karşı çıkıyorlar ve harekete geçiyorlar” diyen Eliaçık, ekliyor:

“RTÜK de aslında onlara yakın. Tam tarikatçı olmasa bile dini çevrelerden insanlar olduğu için bunu mazeret ederek ‘Halkımız tepki gösteriyor. Ağır şikayetler var’ diyerek kapatma kararı alıyor. Daha sonra Yönetim Mahkemesi de tekrar iktidar etrafına mensup insanlar olduğu için onlar da onaylıyor.”

Gold Sinema imzalı diziyle ilgili RTÜK’ün aldığı karara karşı hem FOX TV hem de imal şirketi harekete geçmiş ve dava açmıştı. Diziyle ilgili Yönetim Mahkemesine yürütmeyi durdurma kararı için yapılan müracaat da reddedildi. FOX TV, dizinin yayın saatinde RTÜK’ün göndereceği belgeseli yayımladı.

“Hükümetin güç gösterisi”

Eliaçık, dizinin cezalandırılma sebebinin ise hükümetin güç gösterisi olduğu görüşünde:

“Yani hükümet diyor ki ‘Öyle başınıza göre tarikatları mazeret ederek dini tenkit yapamazsınız. Artık Türkiye eski Türkiye değil. Evvelden istediği gibi dindarları, sakallıları, cübbelileri, başörtülüleri aşağılıyordunuz. Şu Anda artık onların bir sahibi var. Hatta onlar şimdi iktidar oldu, hatta devlet oldu. Devlet biziz artık. Bundan Ötürü en küçük bir şeyde müdahale ederiz ve bunu size yaptırmayız’ diyerek bir güç gösterisinde bulunuyor.”

DW Türkçe’ye konuşan Boğaziçi Üniversitesinden sosyolog Dr. Feyza Akınerdem ise RTÜK’ün bağlı bulunduğu mevzuatın, duruma göre yorumlanabilecek hayli esnek bir mevzuat olduğuna dikkat çekiyor:

“Aileyi korumak, halkı kin ve düşmanlığa sevk etmek epeyce subjektif hususlardan norm çıkarmak çok zor. Dizi de ‘mili manevi kıymetlere aykırılık’tan ceza aldı. Dizide ne milli ne de manevi bir kıymetin direkt hedef alındığına şahit oldum.fakat bu kurallar tabii ki yoruma açık ve siyasi iradenin meşrebine göre eğilip bükülebiliyorlar.”

Feyza Akınerdem de Kızıl Goncalar’da herhangi bir bölümün aşağılandığını düşünmüyor. Akınerdem, dizinin bilakis toplumsal sıkıntıları tartışmaya açtığı görüşünde.

Kızıl Goncalar’ın, her dizi benzeri uygunların ve berbatların olduğu, bu iyi ve berbatların de farklı hayat biçimlerine sahip olduğu bir öykü dünyası kurduğunu belirten Akınerdem, “Bu da iddia edildiği sansasyonel bir tarikat gerçeğinden öte, Türkiye’de ötekini görmek ve anlamak üzerine bir tecrübeye dönüşüyor. Kendisini ötekinin aynasında görmenin en inançlı ve eğlenceli yolu dizi izlemek. Kızıl Goncalar’ın da buna hizmet ettiğini düşünüyorum. Bir tekkeye, tarikata aidiyet hissetmek ne demek yahut Kemalist değer dünyası içinde yaşamak ne demek, bu tecrübelere sahip olmayanlar için adeta bir laboratuvar fonksiyonu görüyor” sözlerini kullanıyor.

Dizinin imalcisi Gold Sinema de tartışmalar üzerine yaptığı açıklamada, üretimde aktarılan öykünün hiçbir gerçek kurum, kuruluş ve şahısla ilgisinin bulunmadığını ifade ederek “Hikayemizde bir yandan toplumun farklı bölümlerinden kendi değer yargılarını suistimal eden şahısların yıkıcı tesirlerini gösterirken diğer yandan da farklı dünya görüşleri olan insanların hayatın içinde iyi niyetlerle nasıl ortak bir lisan bulabildiklerini resmetmeyi amaçladık” tabirlerini kullanmıştı.

“Kutuplaşmayı derinleştirmemek gerek”

İhsan Eliaçık’a göre ise toplumdaki muhafazakâr-seküler kutuplaşmasını derinleştirmemesi için dizide yan karakterlerin devreye sokulması gerekiyor.

Eliaçık, “Yani tarikat tenkitlerini tarikattan ayrılan birine yaptırmaları lazım. Ya Da bir dinci tarikatçı değil de Atatürkçülüğün içinden gelen 28 Şubatçı birisinin 28 Şubat’ı ve Atatürk’ü eleştirmesi lazım. Konsept bu türlü kurulursa tarafların bahis üzerine düşünmesine vesile olabilir.fakat konsept esasen Türkiye’de şimdi var olan seçim ortamına doğru gittiğimiz AKP-CHP, dindar-laik, tarikatçı-Atatürkçü tansiyonu üzerine kurulduğu an bu tarafların daha da gerilmesine sebep olur” görüşünü paylaşıyor.

Eliaçık, Türkiye’de şimdi 40’a yakın dizinin yayınlandığına işaret ederek RTÜK’ün kararının da kutuplaşmayı beslediğini vurguluyor. Eliaçık, RTÜK’ün münasebeti ele alındığında halihazırda yayınlanan dizilerin birçoklarına ceza verilebileceğini savunuyor. Dizilerde genel ahlaka ve ailenin korunması prensibine aykırı olan, bayana şiddet imgelerinin yer aldığı çok sayıda sahnenin olduğunu vurgulayan Eliaçık’a göre Kızıl Goncalar, yalnızca karşı mahallenin eleştirisi olarak algılandığı için o mahalleye bir gözdağı vermek gayesiyle cezalandırıldı.

“Türkiye halkı tarikatlara prim vermiyor”

Peki dini hassasiyetlere sahip olmakla tarikat ve cemaatlere mensup olmak aynı düzlemde kıymetlendirilebilir mi?

Feyza Akınerdem, “Tarikat ve cemaat aidiyeti dini aidiyetlerin bir biçimi tabii ki. Tek biçimi değil” diyor.

Türkiye’de yapılan çeşitli araştırmalara göre halkın yüzde 86’sının Allah’a inandığını söylediğini, tarikat ve cemaat mensubu oranının yüzde 4,3, inanmayanların ise yüzde 4,2 civarında olduğunu belirten İhsan Eliaçık ise “Bundan çıkan sonuç Türkiye halkının geneli, tarikat çeşitlerini ve ateizmi iki uç olarak görüyor ve onlara prim vermiyor. Aslında yüzde 86 gibi geniş bir kesim ve ‘Müslümanım, dindarımfakat tarikat mensubu değilim, ortalama dindarım’ diyor” diye konuşuyor.

“İyi bir Müslüman olmak için bir tarikata girmeye gerek yok. Hatta bir mezhep sahibi olmaya da gerek yok” diyen Eliaçık, “Öyle fıkıh kitapları, hadis kitapları da takip etmeden, sırf ve yalnızca Kur’an-ı Kerim’e bakarak, yazılan on beş yirmi civarında helal ve haram var, yani yapılması gereken ve yapılmaması gereken şey var, onları kendi hayatına uygulayarak bir insan, çok iyi bir Müslüman olarak yaşayabilir. Allah katında da iyi bir kul olabilir” sözlerini kullanıyor.

“AKP tarikatlardan takım takviyesi alıyor”

Türkiye’de tarikatların oranının sanıldığı bir iktidarı ayakta tutacak, devirecek güçte olmadığını söyleyen Eliaçık, “AK Parti’yi destekleyen tarafta tarikatların oranı yüzde 10’u geçmez. Yani tarikatçıların yüzde 7-8 civarında bir gücü var Türkiye’de. Lakin sesleri fazla çıkıyor. Dini tartışma olduğu için de güya bütün herkes tarikatçıymış görünüyor” diyor.

İktidarın yüzde 4 civarında da olsa tarikatlardan takım dayanağı aldığını savunan Eliaçık, tarikatların yıllardır hukuk fakültelerine, mühendislik, siyasal bilgiler ve tıp fakültelerine öğrenci gönderdiğini anlatıyor:

“Tarikat ve cemaatlerin son 40 yıldır bütün faaliyeti bilhassa devlette görevli olacak, valii, savcı gibi, hâkim, polis gibi, emniyet müdürü yerlere adam yetiştirmekten ibarettir. Birbirini sevmeyen ve birbiriyle rekabet halindeki en az 40 tane cemaat ve tarikatın yetiştirdiği takımları şimdi AK Parti kullanıyor. Bunların içinde Menzil tarikatı var, Erenköy Cemaati var, İskenderpaşa Cemaati var, Kadiri tarikatı, Nakşibendi tarikatı var. Tarikatlara okulları bile teslim ediyorlar. Takımları onlardan oluşuyor.”