Beklenen Büyük Marmara Depremi: Tsunami İstanbul’u nasıl etkileyebilir?

Mahmut Hamsici Türkiye’de tsunami denince akla daha çok Asya ülkelerinde yaşanan afetler geliyor. Fakat her ne kadar ülkenin kıyılarında, Asya’daki onlarca metrelik dalgaların oluşma mümkünlüğü bulunmasa da tsunami, bir doğal afet çeşidi …

Gündem

04.12.2023 16:00

A⁺

A^-

Mahmut Hamsici

Türkiye’de tsunami denince akla daha çok Asya ülkelerinde yaşanan afetler geliyor.

Ancak her ne kadar ülkenin kıyılarında, Asya’daki onlarca metrelik dalgaların oluşma mümkünlüğü bulunmasa da tsunami, bir doğal afet tipi olarak Türkiye için de risk teşkil ediyor.

Bunu gösteren en şimdiki olay ise 2020’deki İzmir Sarsıntısı oldu.

Deprem sonrası oluşan tsunami, Seferihisar ve Urla ilçelerini etkiledi.

Yetkililer ve uzmanlar, beklenen Büyük Marmara Sarsıntısı sonrasında da İstanbul’da oluşabilecek tsunamiye dikkat çekiyor ve bu bahiste bilinçlenme davetleri yapıyor.

‘Tsunami Türkiye için yeni bir durum değil’

BBC Türkçe’ye konuşan Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Sarsıntı Araştırma Enstitüsü (KRDAE) Bölgesel Deprem-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi (BDTİM) Müdürü Doç. Dr. Doğan Kalafat; tsunamileri, “okyanus ve denizlerin tabanında yaşanan zelzele, volkanik patlama, deniz tabanı heyelanları olaylar sonucu oluşan yer değiştirmeler sonucunda su kütlesinin hareketinden kaynaklanan uzun dönemli, suratları düşük deniz dalgaları” olarak tanımlıyor.

“Büyük tsunamiler genel olarak büyük tektonik levhaların sonlarında, okyanus tabanlarında meydana gelir. Dolayısı ile ülkemiz Asya’dakii 30-40 metre dalga yüksekliği olan tsunamilere maruz kalmamıştır” diyor Doç. Dr. Kalafat.

Ancak çok yüksek olmayan dalgaların da zarar verici hatta öldürücü olabileceğini söylüyor.

Uzmanlar, bir yetişkinin diz yükseliğine denk gelen 50 cm yüksekliğindeki süratli bir dalganın dahi bir insanı devirip sürükleme gücüne sahip olduğunu belirtiyor.

Tsunami, Anadolu ve çevre coğrafyasının yeni deneyimlediği bir afet değil.

Doç. Dr. Kalafat, yapılan araştırmaların, Türkiye ve yakın etrafında son 3000 yıl içinde 90’dan fazla tsunami meydana geldiğini gösterdiğini söylüyor.

Bunların başta Marmara Denizi olmak üzere Türkiye’yi çevreleyen tüm denizlerde yaşadığını aktarıyor.

Örnek olarak 1509 ve 1894 tarihli İstanbul, 1598 Amasya, 1963 Doğu Marmara, 1939 Erzincan, 1968 Bartın zelzelelerinin sonucunda yaşanan tsunamileri gösteriyor.

Araştırmalar, yaklaşık 8 büyüklüğündeki 1509 İstanbul sarsıntısında altı metre yükseklikte olduğu düşünülen tsunami dalgalarının Yenikapı’daki il surlarını aştığını gösteriyor.

1894’teki zelzelede ise İstanbul’da Karaköy ve Azapkapı köprülerinin sular altında kaldığı belirtiliyor.

Günümüze gelirsek bilim insanları, tsunaminin Türkiye’deki afetlerden biri olduğunu anlatmak için en şimdiki örnek olarak 2020 İzmir Depremi’ni gösteriyor.

Deprem, bilhassa Seferihisar ilçesinin Sığacık ve Akarca bölgeleri ile Urla ilçesinin Zeytineli bölgelerinde tesirli olan bir tsunamiye sebep olmuştu.

Doç. Dr. Kalafat, “Sığacık’ta tsunami sebebi ile bir kişi hayatını kaybetmiş; bölgede çok sayıda konut, işyeri ve araç zarar görürken, balıkçı barınakları ve marinalarda pek çok tekne sürüklenmiş, batmış, karaya oturmuş ve kıyı yapıları da hasar görmüştü” hatırlatmasını yapıyor.

Beklenen Büyük Marmara Depremi’nde tsunami oluşabilir mi?

Peki beklenen Büyük Marmara Sarsıntısı sonrası tsunami mümkünlüğü var mı?

Birçok bilim insanına göre bu sorunun karşılık net olarak, “Evet.” Doç. Dr. Kalafat ekliyor:

“Özellikle Marmara Denizi’nde bulunan üç derin çukurun etrafındaki kalın genç alüvyon-sediman katmanlarının bir sarsıntı sonucu hareketi sonucu, yani deniz tabanı heyelanları sonucu tsunami olma mümkünlüğü mevcut.”

İstanbul tsunamiden nasıl etkilenebilir?

BBC Türkçe’ye konuşan eski İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) Genel Sekreter Yardımcısı Dr. Buğra Gökçe (Bu haber için görüşme yaptığımızda İBB’de misyonda olan Gökçe, daha sonra İzmir belediye başkanlığı aday adaylığı için bu görevinden ayrıldı), son yıllarda İBB’de ‘Tsunami Sağlam İstanbul’ yaklaşımıyla tsunami konusunda çalışmalar yürütüldüğünü aktarıyor.

Bu yaklaşım kapsamında 2018 yılında İBB ve Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) işbirliğinde ‘Tsunami Modelleme, Hasar Görebilirlik ve Tehlike Analizi’ projesi ve yeniden ODTÜ işbirliğiyle 2019 yılında ‘Tsunami Eylem Planı’ çalışmaları tamamlanmış.

Dr. Gökçe, bu çalışmalar ışığında, 7’den büyük bir zelzelede İstanbul’da oluşabilecek tsunami tablosuna dair şu bilgileri paylaşıyor:

“Yapılan tahlillerde bilhassa İstanbul’un güney kıyılarında; Marmara Denizi’nde meydana gelebilecek bir sismik aktivitenin tetiklemesine bağlı olarak deniz içi heyelanlarının hareketi ile İstanbul Boğazı ve Marmara Denizi’ne direkt kıyısı olan bütün ilçelerde değişken ama çok önemli boyutlarda tsunami tesiri olacağı, birtakım bölgelerde deniz içi heyelanların büyüklüğüne de bağlı olarak tsunami dalgalarının yüksekliğinin altı metrelere ulaşabileceği, dere ve çeşitli kanallar vasıtasıyla yaklaşık bir km kadar iç bölgelerde ilerleyebileceği ve bu dalgaların kıyıya varış süresinin yaklaşık altı dakikayı bulabileceği hesaplanmıştır.”

Doç. Dr. Kalafat ise Kandilli’deki çalışmalarıyla ilgili şunları söylüyor:

“Enstitümüzde Marmara Bölgesi için gerçekleştirilen farklı sarsıntı senaryolarının neden olabileceği tsunami tehlike tahlili çalışmalarında, Marmara genelinde yalnızca sarsıntı kaynaklı beklenen tsunami dalga yüksekliklerinin 2.2 metreyi aşmayacağı sonucu elde edilmiştir.

“Bununla birlikte tarihi kayıtlar ve modelleme çalışmaları, Marmara bölgesinde sarsıntılar tarafından tetiklenen denizaltı heyelanlarının daha büyük genlikli yerel tsunamilere neden olabileceğini ortaya koymaktadır.”

Tsunami en çok hangi ilçeleri etkileyebilir?

İBB ve ODTÜ’nün ortak çalışması kapsamında hangi ilçenin tsunamiden nasıl etkilenebileceği de tespit edilmiş, tüm ilçelerle ilgili tsunami bilgi kitapçıları hazırlanmış ve bunlar İBB’den internet sitesinde yayımlanmış.

BBC Türkçe’nin incelediği, İBB ve ODTÜ’nün bu raporlarda, mümkün bir büyük zelzelede, “Marmara Denizi’ne direkt kıyısı olan bütün ilçelerde değişkenfakat çok önemli boyutlarda tsunami tesiri olacağı” öngörülüyor.

En fazla etkilenme ihtimali bulunan ilçelerle ilgiliyse şu bilgiler veriliyor:

“Büyükçekmece denizaltı heyelanı kaynaklı mümkün tsunamilerde su basma alanı yüksek olan ilçeler, Silivri’ye ek olarak, Büyükçekmece, Bakırköy, Beylikdüzü ve Avcılar ilçeleridir. Bu ilçeleri Kadıköy, Maltepe, Fatih ve Küçükçekmece ilçeleri takip etmektedir. Yenikapı denizaltı heyelanı kaynaklı muhtemel tsunamilerde ise su basma alanı yüksek olan ilçeler sırası ile Bakırköy, Tuzla, Maltepe, Kadıköy, Fatih, Kartal ve Pendik ilçeleri olarak görülebilir.”

Raporlarda, muhtemel bir tsunaminin büyüklüğüne göre hem mal hem de can kaybı yaratma riski taşıdığı belirtiliyor.

İBB Sarsıntı ve Taban İncelme Şube Müdürlüğü’nün hazırladığı ve BBC Türkçe’nin incelediği tsunami bilgi notunda yer alan, Müdürlüğün hazırladığı tabloya göre mümkün bir büyük zelzele sonrası tsunami dalgalarının kıyılara ortalama varış müddetleri, ilçelere göre şöyle:

Adalar (5), Avcılar (5,5), Bakırköy (6), Büyükçekmece (6), Beylikdüzü (6), Fatih – Güney Bölgesi (8,5), Kadıköy (9), Tuzla (9,5), Zeytinburnu (10,5), Pendik (10,5), Küçükçekmece (11), Üsküdar (11), Fatih Kuzey Bölgesi (12), Beyoğlu (12), Maltepe (12), Kartal (12,5), Beşiktaş (14,5), Silivri (18).

Erken ihtar ne kadar mümkün ?

Erken ihtar sisteminin oluşturulması büyük bir sarsıntıda tsunaminin mümkün olumsuz tesirlerine karşı mücadelenin çok önemli ayaklarından.

Zira zelzelenin meydana gelmesiyle tsunami dalgalarının oluşup kıyılara ulaşması arasında dakikalarla ölçülen belli bir zaman dilimi bulunuyor.

Doç. Dr. Kalafat, BDTİM olarak bu mevzudaki çalışmalarını şöyle anlatıyor:

“Tsunami konusunda KRDAE-BDTİM uluslararası akreditasyonunu tamamladı ve bölgesinde bilhassa Akdeniz, Ege, Marmara ve Karadeniz’de tsunami servis sağlayıcı (uyarı merkezi) sorumluluğunu 2016 yılından beri resmi olarak sürdürüyor.

“BDTİM bilhassa Marmara Bölgesi için yaklaşık 7 dakika içerisinde zelzelenin tsunamiye yol açıp açmayacağını belirlemekte ve bununla ilgili bilgiyi AFAD’a (İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) ileterek vatandaşlarımızın daha inançlı bölgelere intikaline imkan sağlayacak tsunami erken ihtarını, AFAD’a sağlamaktadır.”

Dr. Buğra Gökçe de İstanbul Gaz ve Doğalgaz Dağıtım A.Ş (İGDAŞ) üzerinden bir erken ihtar sistemleri olduğunu, bunun muhtemel bir büyük zelzelede kentin doğalgazını erken kesme fırsatını verdiğini, tsunamiyle ilgili de erken ikaz konusunda çalışmalar yürüttüklerini söylüyor.

“Bizim, İGDAŞ’ın da kurduğu, doğalgazı kesmeye çalışan bir erken ihtar sistemimiz var. Bununla entegre olursa benzeyenzamanda tsunami bölgesinde de dalgadan kaynaklı can ve mal kayıplarını azaltmak mümkün olur mu? Bunun üzerine çalışmalar yürütüyoruz.

“Marmara Denizinin ortasında büyük bir fiber hat var. Hem Kandilli’nin hem de İBB’nin İGDAŞ üzerinden koyduğu fiber hatlar, 3 ila 30 saniye arasında, sarsıntının oluş bölgesine göre bize doğalgazı erken kesme fırsatı verecek. Ve sarsıntı olduktan derhal sonra da bilhassa tsunami bölgelerinde, tahminen, ‘Buralara yanaşmayın’ manasında vatandaşa anons yapma, kamu kurumlarını, kamu görevlilerini de bu manada uyarma fırsatı verecek.

“Tsunami bir durumda, 5-6 dakika bir vakit var ise onu o süre içerisinde duyurmak ve bilgilendirme yapmak kıymetlidir. Tsunami, ülke olarak pek bilmediğimiz bir bahis olduğu için, bu geliştirilmesi gereken uzun bir süreç. Hep bir arada öğreneceğimiz bir husus olduğunu düşünüyorum.”

Dr. Gökçe, sosyal medyada birtakım bölümlerin, İBB’nin tsunamiyle ilgili çalışmaları kapsamında, bilhassa kente koydukları tabelalar konusunda bu uğraşları değersiz görerek dalga geçtiğini lakin bir afet durumunda bu tabelaların can kurtarma fonksiyonu göreceğini söylüyor.

İstanbul’da sokaklardaki tsunami tabelaları neden artıyor?

Dr. Gökçe’nin söz ettiği tabelaların sayısı, son yıllarda artmış durumda.

Artık şehirde birçok noktada, üzerinde ‘Tsunami tahliye yolu’, ‘Tsunami İnançlı Bölge’ yahut ‘Tsunami Bilgilendirmesi ve Tahliye Yolları’ yazan tabelalarla karşılaşmak mümkün.

Dr. Gökçe bu çalışmalara dair şu bilgileri aktarıyor:

“Söz konusu rapor (İBB ve ODTÜ’nün hazırladığı Tsunami Eylem Planı) kapsamında, tavsiye edilen tedbirlerden biri olarak, tsunami tahliye kapasitesinin arttırılmasına yönelik olarak Marmara Denizi’ne kıyısı olan ve tsunami tehlikesi altında bulunan ilçeler için uygun tahliye rotaları belli oldu ve bunlar haritalandı.

“Bu kapsamda Marmara Denizi’ne kıyısı bulunan 17 ilçemiz için belirlenen tahliye yollarına 14 ilçede 290 adet tahliye yolu tabelası ve 147 adet güvenli bölge tabelası montaj süreci tamamlandı. Proje kapsamındaki Adalar, Fatih ve Silivri ilçelerinde ise tabela montaj süreçleri devam ediyor. Ayrıyeten 17 ilçenin kıyı kenarlarına vatandaşın tsunami tehlikesine dair farkındalığını arttırmak ve tahliye sürecini hızlandırmak gayesiyle 131 adet bilgi panosunun montaj süreçleri tamamlandı.”

Tsunami tahlikesi durumunda ne yapılmalı?

Yetkililere ve uzmanlara göre İstanbul’un sarsıntıyla mücadelesinde asıl olarak hedef, zelzeleye dirençli kentler oluşturmak.

Tsunami ise ikincil bir tehlike olarak bedellendiriliyor.

Tsunami riskine karşı çeşitli çalışmalar yapılırken bu alandaki mücadelenin en çok önemli ayağının afet şuurunun oluşması olduğu aktarılıyor.

Dolayısıyla kent sakinlerinin tsunami riskinin farkında olması ve muhtemel bir büyük sarsıntı sonrası oluşabilecek tsunami konusunda şuurlu davranması çok çok önemli görülüyor.

Doç. Dr. Doğan Kalafat, “Deniz tabanında olabilecek çok önemli bir sarsıntı sonrası toplumun, şuurlu olarak kıyılardan uzaklaşarak daha yüksek yerlere süratli intikali-tahliyesi tsunamiye karşı alınacak en çok önemli önlem olacaktır. Ayrıyeten süreksiz barınma alanlarının kıyı bandında yapılmaması ve kıyı muhafaza yapılarının kret kotlarının yükseltilmesi zorunludur” diyor.

BBC Türkçe‘in incelediği BDTİM’in raporlarında böylesine bir afet anıyla ilgili şu ihtar da yapılıyor:

“Kesinlikle yapılmaması gerekenler ise dalgaları görmek için limana yahut kıyıya doğru gitmek, ırmak ve dere kenarlarına yaklaşmak olarak söylenebilir. Bunun haricinde yüzme biliyor olmanız güvende oluğunuz manasına gelmez. Alçak dalgalar bile öldürücü olabilir.”

Bunlara ek olarak, İBB ve ODTÜ’nün çalışmalarında tsunami sonrası bir süre kıyılara hiç dönmemenin ehemmiyetinden de bahsediliyor:

“Tsunami oluşması durumunda, Marmara Denizi’nde tesirli olma müddeti 90-120 dakikadır. Denizin durulduğunu görseniz bile kıyıdan uzak kalmaya itina şovunuz. Zira Marmara’nın karşı kıyılarından yansıyacak dalgalar, bulunduğunuz yere sonradan gelebilir.”

ETİKETLER: Deprem, İstanbul, Kıyı, Oluş, Tsunami

Yorumlar

[ Yoruma cevap yazmaktan vazgeç ]

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.