Buğday fiyatları Türkiye’yi nasıl etkileyecek?

Aram Ekin Duran

Rusya’nın 17 Temmuz tarihinde tahıl koridoru muahedesinden çekildiğini açıklaması sonrasında, global buğday fiyatları yükselişe geçti. Dünyanın her köşesinde temel besinler olarak sayılan ekmek ve makarna gibi unlu mamullerin en önemli hammaddesi olarak sayılan buğdaydaki fiyat artışı, gözleri dünyanın bir numaralı un ve iki numaralı makarna ihracatçısı pozisyonunda olan Türkiye’ye çevirdi.

DW Türkçe’ye konuşan bölüm temsilcilerine göre, global pazarlardaki fiyat artışı Türkiyeli üretici için kısa vadede imkan yaratıyor. İç piyasada tahıl koridoru kaynaklı bir sıkıntı beklemeyen üreticilerde, un ihracatında ise rekor beklentisi hakim.

Anlaşma 1 yıl sürdü

Birleşmiş Milletler (BM), Rusya, Türkiye ve Ukrayna 22 Temmuz 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sonucu global besin fiyatlarında yaşanabilecek sıkıntıları engellemek amacıyla Karadeniz Tahıl Koridoru Muahedesi’ni imzalamıştı.

Aradan geçen 1 yılın sonunda Rusya, 17 Temmuz itibariyle muahededen çekildiğini duyurdu. Bunun üzerine yükselişe geçen buğday fiyatları, Rusya’nın Ukrayna’nın tahıl nakliyeciliği altyapısına yönelik akınları ile yükselişini hızlandırdı. Bunun tesiri ile 21 Temmuz’da Avrupa borsalarında buğday fiyatları bir günde yüzde 8 arttı. ABD buğday vadeli süreçlerinde de yüzde 8,5’lik artış yaşandı.

“Rusya, koridoru daraltıyordu”

İsviçre merkezli Vivalon AG’nin Türkiye’deki iştiraklerinden olan ve Türkiye buğday tedariği pazarında yüzde 20 hisse ile ilk sırada yer alan Taban Gıda’nın CEO’su Hasan Hacıhaliloğlu, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada, Rusya’nın zati son 4 aydır koridordan geçen ürün ölçüsünü düşürmeye çalıştığını söylüyor.

“Son seferde şirketimize yük almaya giden bir gemi Rus heyetinin kontrolü yavaşlatması nedeniyle 57 gün Marmara’da kontrol için bekletildi” diyen Hacıhaliloğlu, bu nedenle olağan koşullarda 1 ayda tamamlanması gereken sevkiyatın 80 gün sürdüğüne işaret ediyor.

Dünya borsalarında bilhassa buğday fiyatlarının son iki hafta içerisinde yaklaşık yüzde 20 arttığını dile getiren Hasan Hacıhaliloğlu, “Bunun yüzde 10’u son 2 yahut 3 günde geri alındı. Paraya erişimin zor olması, fiyatların bu düzeylerde kalmasının en büyük nedeni. benzer olay para arzının bol olduğu bir periyotta yaşansaydı, ziraî emtia fiyatları iki katına bile çıkabilirdi” diyor.

Un ihracatında dünya lideri

ABD Tarım Bakanlığı’nın son yayınladığı Mayıs 2023 tarihli verilere göre, Türkiye buğday üretiminde Almanya’nın akabinde 11’inci sırada yer alıyor. Son 8 yılda buğday ekim alanları 8,6 milyon hektardan 7,2 milyon hektara düşen Türkiye’de, üretimde ise yükseliş yaşanıyor.

TÜİK verilerine göre, 2022 sonunda bir evvelki yıla göre buğday üretimi yüzde 11,9 oranında artarak 19,8 milyon tona ulaştı. Yıllık ortalama 3 milyon ton un ihracatı ile dünyada lider olan Türkiye, 2022’de 1,5 milyar dolarlık un ihracatı ile rekor kırmıştı. 2023 sonunda ise 20 milyon tonluk üretim ve 2 milyar dolarlık ihracat hedefleniyor.

“Türkiye gereksiniminden fazla üretiyor”

Buğday fiyatlarındaki yükselişin Türkiye’de iç piyasa açısından bir probleme neden olmayacağını kaydeden Hacıhaliloğlu, “İhtiyacın üzerinde bir üretimimiz var. Son alınan kararlarla durum buğdayı ve mısır ihracatına başladık. Rusya’nın yaptığı gibi ihracata vergi koyma siyaseti da gündemde. Bu sayede ülkeye gelir sağlanırken, iç piyasa fiyatları da korunmuş olacaktır” diye konuşuyor.

Hacıhaliloğlu’na göre, global piyasalarda fiyatların arttığı bir periyotta, Türkiye’nin buğday, mısır ve ayçiçeği gibi stratejik eserler konusunda arz ezası bulunmuyor.

“Çiftçinin eseri değerlenecek”

Türkiye’de son devirde buğday üretimini artırmak için özel dalda önemli bir hareketlilik gözleniyor. Çünkü global pazarlarda buğday fiyatlarının yükselmesi, Türkiye’deki üreticileri için bir imkan yaratmış durumda.

Türkiye’nin buğday ve buğday bazlı eserler alanında en büyük üç markasından biri olan ve Birleşmiş Milletler’in (BM) en büyük un tedarikçilerinden biri olan Doruk Un’un Yönetim Kurulu Başkanı ve CEO’su Gürsel Erbap, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada, “Rusya ve Ukrayna’nın karşılıklı taarruzları tahıl koridorunu sekteye uğratmış olduğu için ithal buğday fiyatları yükseliyor; bu Türkiye pazarında fiyatların yükselmesine, bundan ötürü Türk çiftçisinin eserinin kıymetlenmesine neden olacaktır” diyor.

“Uzun vadede kötü etkiler”

Küresel ölçekte fiyatlar artsa da dünya çapında bir kıtlık tehlikesi bulunmadığının altını çizen Erbap, şu değerlendirmelerde bulunuyor:

“Kuzey Yarım Küre’deki hasadın 1-2 ay içerisinde tamamlanacağını varsayarsak geçmiş dönem stokları ile birlikte yeteri kadar buğdayın olduğunu görmekteyiz. Öt yandan Tahıl Koridoru mısır ve ayçiçek ile birlikte buğdayın da en çok ticaretinin gerçekleştiği bölgedir. Çok uzun dönem Ukrayna’dan bütün dünyaya ihracat gerçekleşmemesi, bilhassa mısır fiyatlarında bundan ötürü tüm hammadde fiyatlarında önemli artışlara sebep olacaktır. Rusya’nın bu tavrı yıllardır süregelen tedarik zincirini bozacaktır.”

Ekmeğe zam geldi

Bu ortada son haftalarda Türkiye’nin pek çok vilayetinde ekmek fiyatları zamlanırken, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne (İBB) bağlı İstanbul Halk Ekmek ürünlerine de 28 Temmuz’dan geçerli olmak üzere zam yapıldı.

Buna göre en çok satılan 250 gramlık olağan ve kepekli ekmeğin fiyatı 3 TL’den 5 TL’ye çıktı. Halk ekmek ürünlerine en son Ağustos 2022’de zam yapılan İstanbul’da fırınlarda satılan 200 gram olağan ekmeğin fiyatı ise 7,5-8 TL arasında değişiyor.

“Fiyatlar olumsuz etkilenmez”

Türkiye’deki büyük pastane ve cafe zincirlerinin un tedarikçisi olan Konya merkezli Büyük Hekimoğulları’nın Yönetim Kurulu Üyesi Utku Hekimoğlu da, DW Türkçe’ye yaptığı açıklamada, buğday ithalatının büyük kısmını Rusya’dan yapan Türkiye’de tedarik sorunu yaşanmayacağını belirtiyor.

Bu yıl Türkiye’de 20 milyon tonluk bir buğday rekoltesi beklendiğini ifade eden Hekimoğlu, “TMO ve özel dalın bölüm stoklarını da göz önünde bulundurduğumuzda, üretimiz kendi tüketimimizi rahatlıkla karşılayacak seviyede” diyor.

Türkiye’de 600 fabrikada 30 milyon ton un üretildiğine vurgu yapan Hekimoğlu, “İç tüketimin ise yaklaşık 12-13 milyon ton civarında olduğu biliniyor. Bu kadar atıl kapasitenin olduğu bir dalda, rekabet ortamından ötürü fiyatların unlu mamul fiyatlarına aşırı tesiri olmaz diye düşünüyorum” diye konuşuyor.

Gıda enflasyonunda tablo olumsuz

Küresel buğday fiyatlarındaki artış, Türkiye pazarında önemli bir kaygı yaratmamış olsa da, genel olarak bakıldığında Türkiye besin enflasyonu açısından zor bir periyottan geçiyor.

Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü’nün (FAO) açıkladığı Global Besin Fiyat Endeksi’ne göre, Global Besin Fiyat Endeksi son 15 ayda yalnızca bir defa yükselirken, Türkiye’de besin fiyatları 34 aydan bu yana aralıksız artıyor.

TÜİK’e göre Türkiye’de besin fiyatları son bir yılda yüzde 54 artış gösterirken, FAO’nun Global Besin Fiyat Endeksi ise aynı periyotta yüzde 21 düştü.