Çin lideri Şi’nin Trump’ın ziyaretinde söz ettiği ‘Tukidides Tuzağı’ nedir?

BBC News Mundo

Çin lideri Şi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump’ın önünde tarihi bir kavramı gündeme getirdi ve dünyanın en büyük iki gücü arasında çatışma endişesini vurguladı.

Bahsettiğimiz kavram Tukidides Tuzağı.

Çin lideri, Pekin’de Trump ile biraraya geldiği zirveye ticaret anlaşmazlıkları, teknolojik rekabet ve Tayvan konusunda artan gerilim damgasını vurdu. Şi böyle bir ortamda bu kavramı kullandı.

Şi, uluslararası ilişkiler uzmanlarını yıllardır endişelendiren bir soruyu gündeme getirdi. ABD ve Çin, yükselen bir gücün baskın güce meydan okuduğu hallerde tarihte defalarca yaşanan savaştan kaçınabilecek mi?

Çin Devlet Başkanı bu kavramı daha önce de kullandı ama bu kez ikili ilişkiler açısından özellikle hassas bir dönemde bunu kamuoyu önünde yeniden gündeme getirdi.

Her iki güç ve müttefikleri Asya-Pasifik bölgesinde askeri sürtüşmeler yaşıyor ve küresel düzeyde nüfuz elde etmek için giderek daha açıktan bir rekabetin içindeler.

Tukidides Tuzağı ne?

“Tukidides Tuzağı” akademisyenler ve uzmanlar tarafından, yükselen bir güç yerleşik bir gücü yerinden etme tehdidi oluşturduğunda ortaya çıkan çatışma riskini tanımlamak için kullanılan bir kavram.

Bu olguyu ilk olarak “bilimsel tarih yazımının” ve siyasi gerçekçilik okulunun babası olan Atinalı Tukidides, 2500 yıl önce (MÖ 5. yüzyıl) Peloponez Savaşı’nı anlatırken kullandı.

Ona göre, yükselen Atina ve bunun o dönemde yerleşik güç olan Sparta’da yarattığı korku, kaçınılmaz olarak bir savaşı tetikledi.

Birçok gözlemci, günümüz Çin’ini Atina’ya, Amerika Birleşik Devlerlerini de Sparta’ya benzetiyor. Yani ABD, küresel egemenliğini korumaya çalışan yerleşik bir güç.

Tukidides, iki rakip güç arasındaki güç dengesindeki hızlı değişimden kaynaklanan kaçınılmaz gerilime odaklanmıştı. Çin’in yükselişi kadar hızlı ve önemli bir değişim daha önce hiç yaşanmadı.

10 yıldan fazla bir süredir bu ifade üniversitelerde, stratejik çalışmalar merkezlerinde ve diplomatik çevrelerde, özellikle Çin’in ekonomik, teknolojik ve askeri yükselişi küresel güç dengesini dönüştürdüğünden giderek daha fazla ilgi görüyor.

Her durumda tarih önceden belirlenemiyor. Bu teori hep doğru çıkmadı ve genellikle büyük güçlerin rekabetlerinin tehlikeleri konusunda uyarı yapmak için kullanılıyor.

Tarihten örnekler

Tarih boyunca, Atina ve Sparta’nın rollerini yükselen güçler oynadı. 16. yüzyılın ilk yarısında Avrupa’daki Fransız egemenliğine meydan okuyan ve sonra egemen güç haline gelen Habsburg Hanedanlığı gibi. Sonra da egemen güç haline gelen Habsburglara Osmanlı İmparatorluğu’nun meydan okuması gibi.

Bu vakalarda hakim güçle yeni ortaya çıkan güç arasındaki rekabet savaşlara yol açtı.

Uzmanlar bu güç mücadelesinin ürettiği dinamiklerin, faciaya dönüşen Birinci Dünya Savaşı’nın bir arşidükün suikastıyla tetiklenmesi gibi saçma görünebilecek vakaları açıklayabileceğini söylüyor.

Bu vakada, Fransa ve Rusya tarafından desteklenen İngiltere Atina, Almanya ise Sparta rolünü üstlenmişti.

Ve tıpkı yaklaşık 2500 yıl önce Atina ve Sparta’da olduğu gibi, ikinci bir Dünya Savaşı’ndan sonra hepsi zayıfladı.

Bu tür yüksek gerilimli hallerde savaş ihtimali yüksek olsa da kaçınılmaz değil.

Tukidides Tuzağını aklımızın bir köşesinde tutmak kadere boyun eğen bir yaklaşım değil. Tarihin iyi yanı bize dersler vermesi.

Harvard Üniversitesi’nin uygulamalı tarih projesinde, son 500 yılda bir ulusun yükselişinin baskın ülkenin konumunu nasıl alt üst ettiğini gösteren 16 olay incelendi.

Bu olayların 12’si savaşla sonuçlandı ve böylece Tukidides’in tuzak öngörüsünü teyit etti.

İstisnalar

Harvard araştırmasının tespit ettiği dört istisna ise kaderin önceden belirlenmediğini gösteriyor.

Birincisi, 15. yüzyılın sonunda Portekiz ve İspanya arasındaki mücadele.

15. yüzyılın büyük bölümünde Portekiz, geleneksel rakibi ve komşusu Kastilya İspanyol Krallığı’nı geride bıraktı. Keşif ve uluslararası ticarette dünyaya öncülük ettiler.

1490’larda, birleşmiş ve yeniden güç toplamış İspanya, Portekiz’in egemenliğine meydan okumaya ve Yeni Dünya sömürgelerinde üstünlük iddiasında bulunmaya başladı. Bu durum da İber Yarımadası’nın iki büyük gücünü savaşın eşiğine getirdi.

Dönemin papasının müdahalesi ve 1494’teki Tordesillas Antlaşması, büyük bir çatışmayı önledi.

İkinci istisna, Amerikan ekonomik gücünün o dönem dünyanın en önemli imparatorluğu İngiltere’yi geride bıraktığı 19. yüzyılın son yıllarındaydı.

Büyüyen ABD filosu, İngiliz İmparatorluğu’nun Kraliyet Donanması için kaygı verici bir rakipti.

ABD kendi yarımküresinde üstünlüğünü kurmaya başladıkça, İngiltere sömürge imparatorluğunu riske atan daha yakın tehditlerle karşı karşıya kaldı. Bu nedenle de eski sömürgesi Amerika’nın yükselişine uyum sağladı.

İngiltere’nin verdiği tavizler Batı Yarımküre’de egemenliğini güvence altına alan ABD’yle çatışmadan kaçınmayı sağladı.

Bu büyük yakınlaşma, iki dünya savaşında ABD ve İngiltere arasındaki ittifakın ve her iki ülkenin de hala doğal kabul ettiği daimi bir “özel ilişkinin” temelini attı.

Üçüncüsü de, 20. yüzyılın ikinci yarısında ABD ve Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş.

2. Dünya Savaşı’ndan sonra ABD dünyanın tartışmasız süper gücü oldu.

Dünya GSYİH’sının yarısını kontrol ediyordu, müthiş konvansiyonel askeri güce sahipti ve insanlığın şimdiye kadar ürettiği en yıkıcı silah olan nükleer bombanın tekelini elinde tutuyordu.

Ancak 2. Dünya Savaşı’ndaki müttefiki Sovyetler Birliği kısa sürede ABD hakimiyetine meydan okudu.

Sık sık gerginlikler yaşansa da Soğuk Savaş, Tukidides Tuzağı’ndan kurtulma anlamında tarihin en büyük başarılarından biriydi.

İki süper güç silahlı çatışma dışında başka rekabet yöntemleri geliştirerek, tarihin en yüksek riskli güç mücadelesini savaş olmadan verdi.

Son olarak, 1990’lardan günümüze kadar İngiltere ve Fransa bloğu ile Almanya arasındaki Avrupa rekabetine değinelim.

Soğuk Savaş’ın sona ermesi ve Berlin Duvarı’nın yıkılmasıyla birlikte, birçok kişi birleşmiş bir Almanya’nın eski hakimiyet emellerine geri döneceğinden ve Fransa ile İngiltere’yi tehdit edeceğinden endişelenmişti.

Almanya’nın Avrupa’da siyasi ve ekonomik gücüne geri döneceği konusunda haklılardı ama bu yükseliş büyük ölçüde iyi niyetli oldu.

Alman liderler, askeri üstünlüğe özenmek yerine entegre bir ekonomik düzeni yöneterek güç ve nüfuz kullanmanın yeni bir yolunu buldular.

Şimdilik, Şi ve Trump’ın Pekin’deki açıklamaları ve ikili zirveleri sırasında tanık olduğumuz jestler, her iki gücün de Tukidides Tuzağı’na düşme ihtimalini azaltıyor.