COP28: Türkiye rekor sayıda temsilciyle katıldığı zirvede istediğini elde etti mi?

Türkiye, bu yıl Dubai’de düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Konferansı’na (COP 28) binin üstünde rekor sayıda temsilciyle katıldı. Kırılgan ülkeler statüsünde değerlendirilmeyi talep eden Türkiye, iklim değişikliğinin yıkıcı tesirlerine en fazla maruz kalan ülkelerden biri olduğunu savunuyor.

Türkiye COP28’de aralarında İklim Kulübü ve Sağlam Besin Sistemleri’nin olduğu dokuz teşebbüse katıldığını açıkladı.

Ancak Türkiye COP28’in en çok önemli gündem unsurlarından olan fosil yakıtlardan çıkış konusuna ilk günden karşı çıktı.

Yenilenebilir enerji kapasitesinin 2030 yılına kadar üç katına çıkarılmasını taahhüt eden 100’den fazla ülke arasında da yer almadı.

En çok önemli önceliklerinden birini “Kayıp ve Zarar Fonu’ndan yararlanmak olarak açıklayan Türkiye, bu fonun verildiği kırılgan ülkeler arasında kıymetlendirilebilir mi?

Türkiye COP28’de hangi teşebbüslere katıldı?

İklim Değişikliği Başkanlığı Türkiye’nin COP28’de dokuz teşebbüse katıldığını açıkladı.

Bu kulüplerle ilgili birtakım temel bilgileri derledik:

İklim Kulübü: Geçen sene düzenlenen G7 Zirvesinde Almanya’nın öncülüğünde kurulan İklim Kulübü, COP28’de ilk defa toplandı. Kulübün amacı sanayilerin karbonsuzlaşması. Bunun genel manası ekonomik büyümeyi büyük ölçüde fosil yakıtlardan arındırmak, bir öteki deyişle; endüstriyel süreçleri, global ısınmaya sebep olan gazların salımını en aza indirir şekilde devam ettirmek.

Kritik Ham Maddeler Kulübü: AB’nin öncülük ettiği kulüp enerji dönüşümde gitgide kritik hale gelecek ham hususların inançlı ve sürdürülebilir tedariğine odaklanıyor.

Dayanıklı Besin Sistemleri, Sürdürülebilir Tarım ve İklim Eylemine ilişkin Buyrukluk Deklarasyonu: 130’dan fazla ülkenin katıldığı deklarasyon tarım işletmelerinin kırılganlığını azaltırken besin güvenliğinin sağlanması, tarımda ve besin sistemlerinde su kullanımının uygunlaştırılması amaçlar içeriyor. Buna rağmen COP28’den besin sistemlerinin geleceğini teminat altına alacak somut bir sonuç alınamadı.

Buzul Dostları Grubu

Beton ve Çimentoda Atılım: Kanada ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) ortak liderliğindeki teşebbüs dünya çapında karbon ayak izi en yüksek sanayilerden biri olan çimentonun karbonsuzlaşması konusunda ortak hareket edilmesini vaat ediyor. COP26’da başlayan Atılım teşebbüsü bugüne kadar enerji, karayolu ulaşımı, çelik, hidrojen ve tarımı kapsamıştı. Bu yıl teşebbüse binalar, çimento ve beton dahil oldu. Teşebbüs böylece global salımların yüzde 60’ından sorumlu kesimleri kapsadığını açıklıyor.

İklim İçin Mangrov İttifakı: BAE’nin öncülüğünde kurulan ittifakın lideri mangrov ormanlarının en fazla risk altında olduğu ülkelerden biri olan Endonezya. Endonezya’da 2030 yılına kadar 15 milyon hektar ormanın restore edilmesi ve korunması öne çıkarılan planlar ortasındaydı.

COP28’de Eğitim ve İklim Değişikliği Ortak Gündemi Bildirgesi: İklim değişikliğinin çocukları orantısız biçimde etkilediğini kabul eden ülkeler, iklim riski odaklı milli eğitim stratejileri, güçlü eğitim sistemleri ve iklim fonlarıyla bu alana yatırımlarını geliştirmeyi taahhüt etti.

İklim ve Sağlık Deklarasyonu: Sağlık ve iklim değişikliği arasındaki irtibatları ortaya koymak emeliyle, sağlık sistemlerinin dönüştürülmesi, sıhhatin çevresel belirleyicilerinin ele alınması ve toplulukların ve savunmasız nüfusların korunmasının sağlanmasına vurgu yapan hem azaltım hem de ahenk programları için 1 milyar ABD doları meblağında fon sağlandığı görüldü.

İklim Eylemi İçin Yüksek Amaçlı Çok Seviyeli Paydaşlıklar Koalisyonu (CHAMP): Ülkeler, Ulusal Katkı Beyanları, (NDC’ler), Ulusal Adaptasyon Planları (NAP’ler), Ulusal Biyoçeşitlilik Stratejileri ve Eylem Planları (NBSAP’ler) ve Uzun Vadeli Düşük Emisyon Kalkınma Stratejileri (LT-LEDS) dahil iklim stratejilerinin planlanması, finansmanı, uygulanması ve izlenmesini taahhüt ediyor.

‘Türkiye bir fosil yakıt değil yenilenebilir enerji ülkesi’

Türkiye’nin katıldığı teşebbüsler iklim değişikliğine ahenk ve azaltım benzeri bahislerde birtakım çok önemli sıkıntılara odaklanıyor.

Buna rağmen Türkiye fosil yakıtlarla ilgili birtakım kilit teşebbüslerde yer almadı. 118 ülkenin imzacı olduğu Yenilenebilir Enerji ve Enerji Verimliliği Üzerine Global Taahhüt’ü Suudi Arabistan, Rusya ve Irak’ın yanında Türkiye de desteklemedi.

Bu taahhüt global yenilenebilir enerji kapasitesini 2030’a kadar üç katına, enerji verimliliğini ise iki katına çıkarmayı hedefliyor.

COP28’e katılan ve Dubai’den BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Sabancı Üniversitesi İstanbul Siyasetler Merkezi’nde (İPM) İklim Çalışmaları Koordinatörü Ümit Şahin, bunun “doğru bir politika” olmadığını söylüyor.

Şahin, Türkiye’nin “enerji siyasetlerini ve fosil yakıtlara bağımlılığını münasebet göstererek, fosil yakıtlardan kademeli çıkış konusunda olumsuz pozisyon aldığını belirtiyor ve şöyle devam ediyor:

“Bu da doğru bir siyaset değil zira çıkışı savunan ülkelerin de çoğu bu yakıtlara bağımlı lakin bu, 30 yıllık kademeli bir çıkış ve 2053 net sıfır gayesi bunu gerektiriyor.

“Türkiye bir fosil yakıt ülkesi değil, ithalatçı ve cari açığının çok önemli bir kısmını enerji ithalatı oluşturuyor. Bilakis bir yenilenebilir enerji ülkesi ve fosil yakıtlardan çıkış aslında Türkiye’nin lehine; gücünü güçlendirecek bir karar. Bu hususta Avrupa Birliği ve kırılgan ülkelerle birlikte pozisyon almalıydık.”

Türkiye ‘kırılgan’ ülkelerden biri mi?

COP28 Çarşamba sabahı fosil yakıtlardan ilk defa söz eden bir anlaşma metniyle sona erdi.

Türkiye’nin öncelikli gündemiyse Kayıp ve Zarar Fonu’ydu.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Mehmet Özhaseki, Dubai’de yaptığı açıklamalarda Türkiye’nin COP28’de Kayıp ve Zarar Fonu’ndan yararlanabilmesi için büyük mücadele verdiklerini dile getirmiş ve şunları söylemişti:

“Yeşil İklim Fonu’na erişebilmek ismine da birtakım müracaatlarımız var. Sonra da Kayıp ve Zarar Fonu’ndan en fazla istifade etmek için büyük mücadele veriyoruz.”

Buna münasebet olaraksa Türkiye, bir Akdeniz ülkesi olarak iklim değişikliğinin tesirlerine karşı kırılgan pozisyonda olduğunu savunuyor.

BM’ye göre Akdeniz Bölgesi global ortalamadan yüzde 20 daha fazla ısınıyor.

Peki Türkiye hakikaten “kırılgan” ülkelerden biri mi?

Ümit Şahin bu soruya “kırılganı nasıl ifade ettiğiniza göre karşılık değişir” cevabını veriyor ve ekliyor:

“Türkiye de Akdeniz ülkeleri manasında bence kırılganfakat diğer kırılgan ülkelere göre üst-orta gelir ülkesi olduğu düşünüldüğünde o kadar kırılgan olmadığı söylenebilir”.

Kırılgan olarak tanımlanan en az gelişmiş ülkeler ve küçük ada ülkeleri, iklim değişikliğinin tesirlerinden orantısız biçimde etkileniyorlar.

Bu ülkeler vakitte global salımlarda en az hisse sahibi olanlar arasında. Fon ülkelerin kayıp ve ziyanlarının tazmini için veriliyor.

Türkiye bugün en çok sera gazı salımı yapan ülkeler sıralamasında ilk 20’de yer alıyor.

Tarihsel sorumluluğu varlıklı ülkeler kadar yüksek olmasa da kırılgan ülkeler kadar düşük değil.