Dünyaca ünlü düşünür Tarık Ali, memleketi Pakistan’daki seçimleri yorumladı: “Seçim hokkabazlığı”

Dünyaca ünlü entelektüel Tarık Ali, memleketi Pakitan’daki seçimleri yorumluyor. Eski başbakan İmran Han’ın siyasi akıbetine odaklanan Ali, ordunun jeo-politik münasebetlerinin ülke siyasetindeki belirleyici rolüne de dikkat çekiyor…

Pakistan ordusunun, polis şeflerinin ve devlet memurlarının, ülkenin iki siyasi hanedanı (bu yazıda birçok sefer kirli geçmişlerinden bahsettiğim) Şerifler ve Buttolar‘ın araçları olan Pakistan Müslüman Birliği ve Pakistan Halk Partisi lehine sonuçlara hile karıştırma uğraşlarına karşın eski başbakan İmran Han 8 Şubat’taki genel seçimlerden zaferle çıktı.

Han, Pakistan’da 2018’de yapılan son seçimleri kazanmış fakat Nisan 2022’de yapılan güven oylamasının akabinde iktidarı kaybetmişti. Bu yılki seçimlerden derhal önce yolsuzluk (14 yıl), devlet sırlarını sızdırma (10 yıl) ve evlilik yasasını ihlal etme (7 yıl) suçlarından karar giymiş olan Han, daha pek çok suçlamayla karşı karşıya. Seçimlere katılması zati engellenmişti ve partisi Pakistan Tehreek-e-Insaf‘ın (Adalet Hareketi) adayları seçimlerde bağımsız olarak yarışmak zorundaydı. Yeniden de Han’ın partisi 93 sandalye ile Ulusal Meclis’teki en büyük parti oldu. Tüm göstergeler, oy pusulalarında hile yapılmamış olsaydı partisi için daha da iyi bir sonuca işaret ediyor: çoğunluk için 169 sandalye gerekirken PTI, kazandığı gerçek sandalye sayısının 154 olduğunu iddia ediyor. An itibariyle sonuçların pek birçoklarının geçerliliğine mahkemelerde karşı çıkıldığı için kesin sonuçlar ilan edilebilmiş değil. Buna aynı hokkabazlıklar Pakistan seçimlerinde çoğu zaman yaşanmıştır, lakin bu sefer ordu biraz fazla ileri gitti. Seçimlerin derhal sonrası, ülkenin neredeyse her vilayetinde, refleksif protesto şovları patlak verdi.

Dokuz gün sonra ülke bir sansasyonla sarsıldı. İstihbarat servisi (ISI) seçim günü yaptığı gibi taşınabilir ve internet hizmetlerini kapattı fakat haberler yeniden de bir çayır yangını benzeri yayıldı. Rawalpindi’de seçimleri denetleyen üst seviye devlet memuru Liaquat Ali Chattha istifa etti ve düzenlediği basın toplantısında kendi kentinde sonuçların ‘manipüle edilmesine’ şahsen karıştığı söyledi. Pakistan’ın önde gelen gazetelerinden Dawn‘a el yazısıyla verdiği demeçte, “2024 seçimlerinde dehşet büyüklükte hileler yapmak gibi önemli bir suça karıştığını” doğruladı. Chattha, gerçekte 70 bin ila 80 bin arasında oy alarak sandalye kazanması gereken İmran Han yanlısı bağımsızların “sahte mühürler basılarak kaybettirildiğini” söyledi. Kendisine sessiz kalması için baskı yapılıp yapılmadığı sorulduğunda, intiharı düşündüğünü lakin “bu ülkeyi parçalamanın bir kesimi olamayacağı” için bunun yerine halka açılmaya karar verdiğini söyledi:

“Hem ben hem de bu adaletsizliğe karışan diğer şahıslar cezalandırılmalıyız”

Bahsettiği “diğerleri” arasında ülkenin baş seçim komiseri ve Yüksek Mahkeme başyargıcı da bulunuyor. Söz konusu ikilinin iddiaları yalanlamaları neredeyse iki saati buldu. Neden bu kadar uzun bir süre bekledikleri sorulduğunda ise her ikisi de “televizyon izlemediklerini” söyledi. Daha kuvvetli mümkünlük, ne söyleyeceklerine dair talimatları bekliyor olmalarıydı. Komutanların isimlerine değinmedikçe ifşaat ile utandırma konusunda çok da fazla yol alamazsınız. Şu anki tabloda en azından birkaç kellenin gitmesi gerekecek ve tahminen de diğer günah keçileri bulunacak. Pakistanlılar şaşkın. Vicdanı galip gelen üst seviye bir devlet memuru mu? Duyulmamış bir şey. Kimi kuşkucular Chattha’nın şahsen kendisinin günah keçisi olarak belli olduğini ve suya itilmeden önce kendisinin atladığını düşünüyor: sonuçta Chattha her halükârda mart ayında emekli olacak deniyor. fakat benim basın toplantısını izlerken edindiğim izlenim bu yönde değildi. Modülü olduğu hilelerden ötürü gerçekten sarsılmış görünüyordu.

“Kitlesel bir patlamayı her şey tetikleyebilir”

Bütün bunlar olurken ordu, mağluplardan bir koalisyon yaratmakla meşgul. Lakin ülkede, oy hilelerinin özellikle hoyratça yapıldığı seçim merkezlerinin dışında gösteri yapan gençlerin yüzlerinde, heyecan dolu bir kıpırdanma var. PTI’ye verilen dayanağın boyutunu fark etmiş olan yargı, orduya yahut onun çok sayıdaki rölesine itaat etmeye istekli olmayabilir. Han’ın itiraz edilen yerlerde yeni seçimlerin yapılması daveti tanınan ve Chattha’nın itirafından sonra bu taleplere direnmek zor görünüyor. Bugün anlaşılıyor ki Şerif kardeşler ve Butto ailesi 2022 yılında genel seçim daveti yapmak yerine ordunun yardımını alarak göreve gelmekle önemli bir yanılgı yapmış oldular. Aldığım duyumlara göre Navaz Şerif (o vakitler Londra’da sürgündeydi ve ordu ile karşıt düştüğü için hakkındaki birçok davadan kaçıyordu) küçük kardeşi Şahbaz’a tam da bunu yapmasını tavsiye etmiş, lakin Şahbaz başbakan olmak istemiş ve ordunun istediğini yapmıştı.

Şimdi bir şansı daha olacak: 21 Şubat’ta Şahbaz’ın, ordu ve Zardari-Butto klanı tarafından hükümete geri dönmesine yardım edilen PTI zıddı koalisyonun başbakan adayı olduğu açıklanmıştı. Lakin ülke fecî bir ekonomik durumda, sınıf ayrımı hiç olmadığı kadar derin ve her yıl yarım milyondan kadar çocuk yoksulluktan (yetersiz beslenme, hijyen eksikliği, sağlık tesislerinden yoksunluk) ölürken, kitlesel bir patlamayı her şey tetikleyebilir, seçim umutlarının bir kere daha devlet tarafından boşa çıkarılması sokaklarda geniş öfkeye yol açabilir.

Bütün bunları yazarken İmranofobiklerin seslerini duyaryim: “İmran da benzersını yapmadı mı?” Evet, yaptı. Ordunun yardımını aldı. Bu doğru ve hayat şartlarını iyileştirme, sosyal güvenlik ağı oluşturma ve yolsuzluğu denetim altına alma konusundaki başarısızlığı bir yana, bu ve diğer birçok önlenebilir kaza için onu eleştirdim. Pekala yaptığımız tenkitler şayet doğruysa, İmran’ın ülke çapındaki popülaritesini açıklayan nedir? Yalnızca ABD’nin buyruğuyla ordu tarafından görevden alınmış olması değil, gerçi bu da kıymetsiz sayılamaz. Misal büyük kentlerdeki şovlarda kalabalıkların attığı slogan: “Amerika’nın dostu (yaar) haindir (Ghadar), hain”. Biden’ın canlı yayında soykırıma verdiği destek, ülkenin birçoklarının “Batı medeniyetinden” tiksinmesine neden oldu ve Han’ın Gazze ile ilgili yaptığı son hapishane açıklaması, rakiplerinin vaazlarından çok daha sert ve tutarlıydı.

“Han müesses nizama karşı koydu”

Ancak görünen o ki asıl sebep bundan daha derine dayanıyor. Hanedan parti üyelerinin tersine Han müesses nizama karşı koydu. Ülkeyi terk etmeyi reddetti. Partisinin, iktidardan indirilmesinden kısa bir süre sonra ülkenin en kalabalık eyaleti olan Punjab’da yapılan kritik ara seçimlerden zaferle çıkması, ondan o kadar kolay kurtulunamayacağının erken bir göstergesiydi. Orduyu karşısına aldı, kumandanlara isimleriyle saldırdı ve Kasım 2022’de kendisine yönelik suikast teşebbüsünün arkasında olduğunu ileri sürdüğü istihbarat subayını ifşa etti. Destekçilerini geçen yıl Lahor kantonundaki kolordu kumandanının konutunu bombalamaya ve Rawalpindi’deki Genelkurmay Başkanlığı’na sembolik bir saldırı düzenlemeye teşvik ettiği iddia ediliyor. Bu zekice bir atılım olmamakla birlikte, tüm ülke gösteriyi üniformalıların yönettiğinin farkında olduğu için kendisine bir miktar kamuoyu dayanağı kazandırdı. Tüm bunlar, istihbarat teşkilatı ISI’ın seçim ekibinin bu defa kesin bir müdaheleyi göze alacağı manasına gelecekti.

Zamanında, Han’ın bu taktikleri denemeye ordu içindeki hayran kitlesi tarafından teşvik edilip edilmediğini merak etmiştim. Stratejik olarak bakıldığında bu, ordu saflarında bir bölünme yaratmaya yönelik bir teşebbüstü fakat başarısız oldu ve kendisi ile birlikte dışişleri bakanı Şah Mahmud Kureyşi dahil pek çok kişi mahpusa atıldı. Ülke siyasi tarihinin en ikonoklastik lideri Zülfikar Ali Butto bile orduya karşı bu türlü direkt bir saldırı teşebbüsünde bulunmamıştı fakat devrin koşulları ve ordunun Doğu Pakistan’da (şimdiki Bangladeş) uğradığı yenilgi göz önüne alındığında deneseydi Butto’nun daha başarılı olabileceği sonucuna varılabilir. Bunun yerine Butto, komutanları kullanmaya çalıştı ve nihayetinde 1979 yılında göstermelik bir yargılamadan sonra asılarak idam edildi.

“ABD onun görevden alınmasını istiyordu”

Aslında yargıyı kullanarak Han’ı vatana ihanet suçlamasıyla mahpusa atmanın tek bir amaçladığı vardı: onu fotoğrafın dışında tutmak. Söz konusu vatana ihanet suçlaması, Washington Büyükelçiliğindeki Pakistanlı bir diplomatın İslamabad’daki üslerine gönderdiği bir telgrafla ilişkilendirilmişti. Han’ın ifşa ettiği sır? Bir Dışişleri Bakanlığı yetkilisinin diplomata söylediklerini kamuoyuna açık bir şekilde dile getirmek: ABD onun görevden alınmasını istiyordu. ama bunun Pakistan’da yaşayanlar için bir sır olduğunu düşünmek komik olur.

ABD, Han’dan kurtulmak istiyordu zira Afganistan’daki mağlubiyetlerini memnuniyetle karşılamış ve Rusya’ya karşı yaptırımları desteklemeyi reddetmişti. Putin’in Ukrayna’yı işgal ettiği gün bir devlet ziyareti için Moskova’daydı ve tepkisi sorulduğunda “İnsan her gün tarihin yazıldığı yerlere bu kadar yakın olmuyor” demekle yetinmişti. Rusya’ya karşı yaptırımların Pakistan’ın çıkarına olmadığını söyleyerek ülkesine uygulanan ikili standardın nedenini sorguluyordu: Sonuçta Çin, Hindistan, Bangladeş ve Sri Lanka da ABD’ye destek vermemişti. Batı’nın “kurallara dayalı” bir sistemin koruyucusu olduğu istikametindeki argümanlar o gün için inandırıcı olabilirdi lakin bugün için değil. İsrail ve Rusya’ya yönelik tavırlardaki kontrastı anlatmaya gerek yok. Ben bu satırları yazarken bile Aleksey Navalni’nin ölümü (her ne kadar dehşet verici olsa da) ahlaki açıdan kabul edilemez olarak gösterilirken, neredeyse otuz bin Filistinlinin yok edilmesi Batılı önderlerin Binyamin Netanyahu ile flört etmesini yahut Uluslararası Adalet Divanı’nın İsrail hükümetinin soykırımı önlemek için “elinden gelen tüm önlemleri alması” tarafındaki talebini yerine getirmek için hiçbir şey yapmadığı gerçeğini görmezden gelmesini engellemiyor.

ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisi Donald Lu’nun Pakistan’ın Amerika’daki büyükelçisine Han’ın vazifede kalması halinde “işlerin zorlaşacağını” söylediği bildiriliyor. Pakistan söylediği söz edilen olduğunda buna açıklamalar çoklukla direkt orduya yapılır ve ordu da inatçı siyasetçileri dize getirir. Lakin BM’de Rusya’ya yönelik yaptırımlara karşı yapılan başarısız oylama, bunu ABD’nin global hegemonyasına karşı bir meydan okuma olarak gören Washington’u önemli şekilde rahatsız etti. Öfkeyle köpüren Washington, Çin’i alenen tehdit etti ve hiç elbet Hindistan’ın önderleri de özel olarak azarlandı. Bunlarla kıyaslandığında, İmran Han’ın tasvip edilmemesi o kadar da büyük bir mesele değildi. Dışişleri Bakanlığı’nın bu mevzu ile ilgilenen çalışanının düşük rütbeli olması da muhtemelen bu yüzdendi. Fakat ABD yeniden de onun gitmesini istiyordu. Telgrafın gönderilmesinden kısa bir süre sonra Genelkurmay Başkanı General Bajwa, Ukrayna konusunda kamuoyuna bir açıklama yaparak Pakistan’ı yeniden ABD’ye yaklaştırdı. Han’ın partisi PTI’daki kariyeristler derhal gemiden atladı ve muhalefetle anlaşma görüşmelerine başladı. İstihbaratın geçmişte Han’ın parlamentoda çoğunluğu elde etmesi için baskı yaptığı azınlık partileri denklem değişince onu terk etti. Benazir Butto’nun hayli hasta olan dul eşi Asıf Ali Zerdari, bu şenliğe katılmak için süreksiz olarak iyileşiverdi.

“Hiçbir köktendinci yahut ölçülü İslamcı parti Ulusal Meclis’te temsil edilmiyor”

Bu seçim çatışmasının yan tesirlerinden biri, epey şaşırtan bir şekilde, Ulusal Meclis’te neredeyse hiçbir köktendinci yahut ölçülü İslamcı partinin temsil edilmemesi oldu. Bir kısmı gerçeğe temas etmeyen dış görünüşüne karşın Pakistan (Suudi Arabistan yahut İran’ın aksine) aslında dindar bir devlet değildir. Han bu gerçeği kavramayı reddetti ve artık bunu anlaması gerekiyor. Partisinin başbakan adayı olarak Pakistan’ın ilk askeri diktatörü Mareşal Eyüp Han‘ın torunu Ömer Eyüp‘ü seçti. Eyüp siyaseten hayli esnek biri ve PTI’ya oy veren istekli ve umutlu gençlere yüksek olasılıkla ilham vermeyecek. Şayet partisi hükümeti kurmayı başarırsa (ki bu pek muhtemel görünmüyor), destekçileri hayal kırıklığına uğrayacaktır. Sosyal ve ekonomik siyasetler açısından partiler arasında önemli bir fark görünmüyor. PTI ve lideri son iki yıldan hiçbir şey öğrenmedi mi? Herhalde ordunun bir hakem değil, oyun alanındaki tüm tarafların kaptanı olduğunu fark etmişlerdir.

“Ülkenin fakirlere hizmet eden sağlık ve eğitim planlarına ihtiyacı var”

Pakistan’ın ihtiyacı olan şey köktendincilik değil, gerçek bir sosyal güvenlik ağıdır. Ülkenin önde gelen ekonomistlerinden biri olan ve IMF tarafından bile takdir edilen Atif Mian, yakın vakitte iktisada ilişkin yıkıcı bir tablo ortaya koydu. Ekonomi 2023 yılında önemli bir şekilde daraldı ve “Her makro gösterge kırmızı renkte yanıp sönüyor: enflasyon, büyüme, borç, yatırım, bunlardan yalnızca birkaçı”. Mian’a göre, “federal hükümetin parası yok, borçlanmadan bir memurun yahut askerin maaşını bile ödeyemiyor… tüm hükümet bütçe açıklarıyla yönetiliyor… hiçbir başkanın gelecek için uygulanabilir bir ekonomik planı yok”.

Bunların hepsi doğru. Lakin tahliller de var. Ülkenin sübvansiyonlu besin ve barınağa, fakirlere hizmet eden sağlık ve eğitim planlarına ihtiyacı var. Han, annesi kanserden öldükten sonra özel para toplayarak Lahor’da çağdaş bir kanser hastanesi inşa ettirmiş (şu anda Peşaver’de ikinci bir hastane var ve Karaçi’de de üçüncü bir hastane inşa ediliyor) ve burada fakirlerin bedelsiz tedavi edileceğini taahhüt etmişti. Bu taahütler gerçekleştirilmeli. Pakistan’da on tane hastanesi bulunan ve fakirleri ilk gelene ilk hizmet aslına göre bedelsiz tedavi eden, kâr amaçladığı gütmeyen bir kuruluş olan Indus Hastaneleri de bir diğer teselli aracı. Özelleştirilen bu küçük ölçekli ulusal sağlık hizmetinin başındaki Dr. Abdul Bari‘ye neden devletten yardım istemediklerini sorduğumda çaresizlik içinde güldü. “Onlar bizden yardım isterken biz onlardan nasıl destek isteyelim”. Devasa bir askeri bütçe, Himalaya düzeylerine ulaşan bir yolsuzluk ve vergiden kaçınan zenginler bu şartlara elbette yardımcı olmuyor ama ülkenin sorunu daha derin, şahsen siyasi kültürün yapısıyla alakalı. Hatırlayacağınız üzere sevgili okuyucu, İmran Han siyasete atılmadan önce son derece iyi bir sportmen, bir kriket kaptanıydı. Sınıfsal kökenleri ve eğitimleri ne olursa olsun yetenekli genç kriket oyuncularını bulup sistem içinde doruğa taşımayı başarmıştı. şeyi siyasette de başardığını söylemek ne yazık mümkün değil.

(*) Metnin yepyenisi London Review of Books’un internet sitesinde yayımlanmıştır.

Tarık Ali Kimdir?

Tarık Ali bir muharrir, gazeteci ve sinema yapımcısıdır. Aralarında Bush in Babylon, The Clash of Fundamentalisms ve The Obama Syndrome‘un da bulunduğu dünya tarihi ve siyaseti üzerine bir düzineden fazla kitabın yanı sıra The Islam Quintet serisiyle beş roman, sahne ve ekran için çeşitli senaryoları bulunmaktadır. Hâlâ New Left Review mecmuasında editörlük yapmakta ve Londra’da yaşamaktadır.