Enflasyon: ENAG nasıl çalışıyor, verileri TÜİK’ten neden farklı?

Mahmut HamsiciBBC Türkçe Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) her ay, kendi hesapladığı enflasyon oranıyla kamuoyunun karşısına çıkıyor. ENAG’ın ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı enflasyon oranlarI arasında büyük bir fark olması dikkat …

Ekonomi

03.07.2023 15:06

A⁺

A^-

Mahmut Hamsici
BBC Türkçe

Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) her ay, kendi hesapladığı enflasyon oranıyla kamuoyunun karşısına çıkıyor. ENAG’ın ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) açıkladığı enflasyon oranlarI arasında büyük bir fark olması dikkat çekiyor.

Örneğin Mayıs ayında yıllık enflasyonu TÜİK 39,59, ENAG ise yüzde 109,01 olarak açıklamıştı.

ENAG’a göre Haziran ayı itibarıyla yıllık enflasyon yüzde 108,58. TÜİK ise son verisini 5 Temmuz Çarşamba günü açıklayacak.

Galatasaray Spor Kulübü, 3 Temmuz’da Kamuoyu Aydınlatma Platformu’na (KAP) yaptığı özel durum açıklamasında sponsorluk mutabakatında enflasyona göre artış oranı için TÜİK ve ENAG’ın açıklayacağı oranların ortalamalarının alınacağını duyurdu.

Peki kamuoyunun ismini sık sık duyduğu ve açıkladığı enflasyon oranları TÜİK’inkilerden daha yüksek çıkan ENAG nasıl bir grup, kimlerden oluşuyor ve oranları neden farklı?

Bir doktora tezi projesi olarak doğdu

ENAG, 2016 yılında bir doktora tezi projesi olarak doğmuş.

Grup, Yeditepe Üniversitesi Ticari Bilimler Fakültesi’ndeki Finansal İktisat Doktora Programı’nda, danışmanlığını Prof. Dr. Veysel Ulusoy’un yaptığı, doktora öğrencisi Serkan Gençer’in tez projesi ile ortaya çıkmış.

Prof. Dr. Ulusoy projenin başlangıcını şu sözlerle anlatıyor:

“Esinlendiğimiz bir kaynak vardı. Harvard Üniversitesi’nde Prof. Dr. Alberto Cavalla öncülüğündeki bir grup, MIT (Massachusetts Institute of Technology) ile ortak olarak bir çalışma yapıyordu. 2007’den itibaren hem Arjantin’in hem Amerika’nın hem de Avrupa’daki kimi ülkelerin günlük enflasyonlarını internette, web scraping (Veri kazıma) formülüyle alıyorlardı. Biz de bunun Türkiye’de de yapılacağı fikrine kanaat getirdik.

“Danışman olarak o öneriyi yaptım ve yaklaşık 15 gün çalışarak karar verdik. Sonra devam ettik. 2016 ortalarıydı. Yani ENAG, yaklaşık 5,5 yıllık bir emeğin eseri.”

ENAG bir süre Prof. Dr. Veysel Ulusoy ve Serkan Gençer tarafından yönetilmiş sonra ise genişlemeye başlamış.

Prof. Dr. Ulusoy, “Hemen derhal bütün yük doktora öğrencisinin kendisindeydi. Akabinde öbür öğrenciler bu süreçte yazılım geliştirme yönünde istekli göründüler. Birkaç yıl sonra web scraping (Veri kazıma) idaresini onlara da öğrettik ve onlar da bize katkı verdiler.”

Bu süreçte projeye, Türkiye Ekonomik ve Mali Araştırmalar Vakfı (TEMAR) da destek vermiş.

ENAG kimlerden oluşuyor?

ENAG bugün, Prof. Dr. Ulusoy ve Gençer dahil olmak üzere yedi kişilik bir akademisyen ve ekonomi uzmanları grubundan oluşuyor.

Grubun bir müracaat kurulu da bulunuyor.

Bu kurulda eski bürokratlar da yer alıyor.

Örneğin eski Hazine ve Dış Ticaret müsteşarı Tevfik Altınok, eski Maliye Bakanlığı hesap uzmanı Dr. Hasan Yalçın, eski maliye müfettişi Sacit Akdemir, şuradaki isimler arasında.

‘Hiçbir maddi destek almıyoruz’

Prof. Dr. Ulusoy, ENAG’ın maddi olarak kimseden destek almadığını, arkasında hiçbir kümenin olmadığını söylüyor.

“Peki çalışmalar nasıl yürüyor?” sorusuna şu yanıtı veriyor:

“Gruptakilerin çoğu istekli. Şayet bir finansman gereği duyuyorsak Veysel hocanın maaşının bir kısmı diyelim (Gülüyor). Tertemiz, arkasında herhangi bir kuruluş yok.”

‘Hiçbir siyasi yaklaşımımız yok’

Prof. Dr. Ulusoy, maddi olarak kimseden destek almadıkları gibi herhangi bir siyasi kümeyle da münasebetlerinin olmadığını savunuyor.

Kamuoyunun bir kısmında haklarında yapılan, siyasi angajmanları olduğu tarafındaki tenkitleri hatırlattığımızdaysa şunları söylüyor:

“Hiçbir siyasi yaklaşımımız, siyasi telaffuzumuz yoktur. Siyasetin temelinden kaynaklanan bir eğilimimiz ya da bilgileri değiştirme taktiğimiz yoktur. Bütün datalar yapay zekâ prosedürüyle bilgisayardan elde edilir, kalite kurulu tarafından süzgeçten geçirilir, büyük tartışmalar, büyük tahlillerden sonra ay sonunda, ayın 3’ünde yayınlanmak üzere taslak olarak hazırlanır ve kamuoyuna sunulur. Bu kadar kolay.”

ENAG bilgileri nasıl topluyor?

Ulusoy, enflasyonu hesaplarken bilgileri internet üzerinden data kazıma denilen prosedürle topladıklarını anlatıyor.

Verileri tamamen web sayfalarından, bilhassa de bütün hane halklarının faal olarak kullandığı sayfalardan topladıklarını belirtiyor.

“Bu, Harvard ve MIT’de uygulanan formülün aynısıdır. Dünyada da kimi merkez bankları, kendi enflasyon bilgilerini oluşturmak için, kendi bünyelerinde bu metodu kullanırlar” diyor.

ENAG enflasyonu nasıl hesaplıyor?

ENAG olarak saatlik enflasyonu hesaplayacak bir sistemlerinin olduğunu, bunu sonra günlük hesaplayıp aylığa çevirdiklerini, onu da yıllığa çevirdiklerini anlatıyor Ulusoy.

Ayçiçek yağı fiyatındaki değişimi örnek olarak aktarmasını istediğimizde bunu şöyle açıklıyor:

“Bütün elde edilebilir ayçiçek yağı fiyatlarının dataları o gün çekiliyor. O gün promosyon varsa da o gün zam varsa da o gün fiyatı değişmemişse de bütün ayçiçek yağı fiyatları çekiliyor. İstatistikteki büyük sayılar kanunu kapsamında bunun ortalaması alınıyor ve bu ortalamadan yola çıkılarak o günkü ayçiçek yağının enflasyonu hesaplanıyor.

“Hata olmasın diye en az yedi sekiz bilgisayardan, eş vakitli olarak, Türkiye’nin her yerinden bütün fiyatları alıyoruz. Ürünlerin ortalama fiyatlarını hesaplıyoruz. Günlük hesapları sonra aylığa çeviriyoruz. Ürünlerin ortalama fiyatlarıyla TÜİK’in sayfasındaki yükünü çarpıp, enflasyon sepetine katkısını ölçüyoruz. TÜİK’in 415 maddelik enflasyon sepetininsını kullanarak enflasyon oranını elde ediyoruz.”

Peki, bu 415 maddelik sepet konusunda TÜİK’le yaklaşım farkları var mı?

“Bir sefer enflasyonun matematiksel, tartı vb. yolu hiçbir yerde değişmez. Birleşmiş Milletler İstatistik Ofisi’nin COICOP (Kişisel Tüketim Harcamalarının Emele göre Sınıflanması) denilen sistemine göre üniteler sınıflandırılmıştır. O sınıflandırma 415 madde üzerinden olmuştur. Örneğin ayçiçek yağı onlardan bir adedidir, domates bir diğeridir vb.” dedikten sonra TÜİK ile fiyat toplama tekniğinde farklılıkları olduğunu söylüyor Ulusoy:

“TÜİK sokaktaki marketten ya da belirlediği marketlerden fiyatları alıp ona göre aylık enflasyonu hesaplıyor. Bu sokağa inme, markete inme bildiğim kadarıyla ayın başında, ortasında ve sonuna doğru olmak üzere ayda birkaç defa tekrarlanıyor. Ve yeniden bildiğim kadarıyla TÜİK 550 bin tane günlük data alıyor. Bu bilgileri o COICOP’taki 415 madde sınıflandırmasına göre enflasyon sepetine koyup, yükleriyle çarpıp enflasyon değerini elde ediyor.”

ENAG’ın ise bilgileri günlük olarak ve web siteleri üzerinden topladığını belirtiyor.

Ulusoy, bilgi kazıma usulüyle her ay milyonlarca bilgi çektiklerini belirtiyor:

“Bir saatte bütün Türkiye’nin datalarını alabiliyoruz. Günlük yaklaşık 255 bin datayı bir saatte alabiliyoruz. TÜİK’in aylık 550 bin fiyat verisine rağmen 7,5 milyondan fazla fiyat verisini elde ediyoruz. Bu da bizi büyük sayılar kanununun o hoş sonuçlarına götürüyor.”

TÜİK ile bilgiler neden çok farklı?

“Değildir muhakkak” diyor ENAG yöneticisi ve şu yorumu yapıyor:

“İki tane enflasyon oranı açıklanıyorsa ve bir enflasyon oranı halkın hisleriyle, hissettikleriyle, endüstricinin bilgileriyle, raflardaki fiyatlarla uyuşup başkası uyuşmuyorsa, ortadaki farkı uyuşmayan ünitenin açıklaması gerekiyor.”

Prof. Dr. Ulusoy, “devletlerin genelde kötü bilgilerde cimri davrandığı” yorumunu da yaptıktan sonra devam ediyor:

“Örneğin büyük bir zelzele olduğunda can kaybı ve yaralı sayısı devlette cimriliğe neden olur. Enflasyonda da cimriliğe neden olur zira kötü bir datadır enflasyon. Devlet çoğu zaman pres yapar.

“Ama ENAG olarak değil de şahsî görüşüm olarak şunu söyleyebilirim; Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki son 40-50 yılda, halkın hissettiği enflasyonla devletin verisi arasındaki fark hiç bu kadar fazla olmamıştı. TÜİK’in ÜFE’si (Üretici Fiyat Endeksi) ile TÜFE’si (Tüketici Fiyat Endeksi) arasındaki fark da hiç bu kadar fazla olmamıştı.”

Bu haber BBC Türkçe’de ilk olarak 6 Ocak 2022’de yayımlanmıştı