Erdoğan’ın Zengezur Koridoru çıkışı İran’da nasıl yankı buldu?

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye’nin Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ni Azerbaycan’ın diğer bölgelerine bağlayacak Zengezur Koridoru’nun bir an önce açılması için elinden gelen çabası göstereceğini söyledi. Erdoğan, İran’dan da bu bahiste olumlu sinyaller gelmesinin sevindirici olduğunu belirtti. Lakin İran’dan şimdi bu bahiste resmi bir açıklama gelmedi.

BBC İzleme Servisi’ne göre İran’da devlet medyası teklifi olumlu karşılarken, kimi analistler projeyle İran’ın sonlarının daralacağını savundu.

‘Türkiye’nin İran aynıi bölgesel rakiplerinin nüfuzunun azalmasına yol açabilecek bir gelişme’

İran Gazetesinde 27 Eylül’de yayımlanan “Dış Müdahale Olmadan Güney Kafkasya’daki Problemleri Çözmek” başlıklı makalede Ankara’nın, “Tahran’ın Kafkasya’daki çıkarlarını korumak konusundaki önemli mesajını işittiğini” belirtildi.

Gazete, Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ’daki askeri operasyonunun gayelerinden birinin “Zengezur Koridoru fikrini hayata geçirmek” olduğu belirtti.

Analizde, Ankara’nın bu “geniş çaplı gerilime”, Zengezur Koridoru “hayalleriyle” müdahil olduğu yorumu yapıldı ve bunun münasebeti şöyle açıklandı:

“Bu koridor, Türkiye’yi demir yolu çizgileri ve otoyollar üzerinden Londra ve Pekin’e bağlayan ve bu ülkenin transit enerji merkezinden faydalanmasını sağlayan bir halka olabilir mi? Özünde Türkiye’nin İran gibi bölgesel rakiplerinin nüfuzunun azalmasına yol açabilecek bir gelişme”

Koridorun İran için sonuçlarını ele alan makalede, Zengezur Koridoru’nun, İran ile Ermenistan arasındaki toprak ilişkisini ortadan kaldıracağı kaydedildi ve buna ek diğer olumsuz görülen sonuçlar şöyle sıralandı:

“İran’ın kuzey ve kuzeybatıda Avrupa’ya ihracat ve ithalat için kullandığı rotaları Azerbaycan ve Türkiye’nin eline geçecek.

“Bakü’nün Ermenistan’ın Sionik vilayeti üzerindeki denetimiyle İran ile Ermenistan arasındaki coğrafik bağın kırılması, İran’ın Gürcistan’a ve Karadeniz kıyısındaki Batum Limanı’na erişiminin kesilmesine yol açacak ve İran’ı jeostratejik bir ikilem içinde bırakacaktır”

Gazete, İran’ın konumuyla ilgili olarak, Eylül başında Tahran’ı ziyaret eden Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan‘a da “net mesajlar” verildiği ve Ankara’nın bu mesajları duyduğu belirtildi:

“(İran Cumhurbaşkanı) İbrahim Reisi, Türk hükümetinin elçisiyle yaptığı görüşmede, bölgenin jeopolitik hudutlarının bütünlüğüne ilişkin İslam Cumhuriyeti’nin kırmızı çizgilerinden açıkça söz ederek Bakü’ye, Ankara’ya ve gerekirse Tel Aviv’e daha önemli bir mesaj vermeye hazır olduğunu gösterdi.

“Dolayısıyla Türkiye Cumhurbaşkanının son periyotta Nahçıvan ziyaretindeki tavrı, Tahran’ın Kafkasya’daki ulusal çıkarlarını muhafaza istikametindeki önemli bildirisinin Ankara tarafından işitilmiş olmasından başka düşünülemez”

Makalede, “Erdoğan’ın durumunun, Bakü’nün Zengezur’un imali için Ermenistan’la artan gerginliği sürdürme konusundaki kararlılığını ne kadar sarsacağını zaman gösterecek” sözleri yer aldı.

‘Erdoğan’ın teklifinde bir yanlışlık var’

Diğer taraftan Zengezur Koridoru projesiyle ilgili kaygılarını açıkça dile getiren İranlılar, koridorun nezaretinin çok önemli bir sorun olduğunun altı çizildi.

Güney Kafkasya Analisti Saeed Saffari, ıslahat yanlısı günlük gazete Şark’a verdiği demeçte, İran’ın projeden sınır bütünlüğünün bozulmaması teminat altına alındığı ve “koridoru nezaret altında tuttuğu” sürece yarar sağlayacağını belirtti.

Koridorun nezaret altında tutulması gerektiği fikri Erdoğan’ın niyetini sorgulayan muhafazakar Farhiktegan gazetesi tarafından da vurgulandı.

Gazete, Azerbaycan’ın Türkiye’nin takviyesiyle koridorun güvenliğini sağlamak için Ermenistan’la savaşa girmeyeceğini savundu.

Buradan hareketle gazete, “Erdoğan’ın teklifinde bir yanlışlık var” tabirlerini kullandı.

Azerbaycan ve Türkiye’nin İran topraklarını halihazırda geçiş koridoru olarak kullandığını söyleyen Farhikhtegan, Erdoğan’ı “düzenbazlıkla” suçladı ve şunları yazdı:

“Erdoğan ve Aliyev, Ermenistan’da bir koridor kurmak istiyorlarsa kurabilirler lakin sorun, koridorun tam denetiminde ısrar etmeleridir”

Farhikhtegan’ın tahliliyle hemfikir görünen Kafkasya Uzmanı Mahmud Karimi, Şark gazetesine verdiği röportajda İran’ın Erdoğan’ın teklifini kabul etmesi durumunda “topraklarının Azerbaycan’ın eline geçtiğine şahit olacağını” belirtti.

Zengezur Koridoru projesi nedir?

Ermenistan’ın en güneyinde yer alan eyalet, Syunik ismini taşıyor.

Azerbaycan’da ise bu bölge için Zengezur ismi kullanılıyor.

Bu bölgenin doğusunda Azerbaycan, güneyinde İran, batısında ise Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti yer alıyor.

Zengezur Koridoru projesi ise bu bölgeden açılacak kara ve demir yolu ulaşımıyla Azerbaycan’ı direkt Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne bağlamayı hedefleyen projenin ismi.

Daha geniş manada ise proje Azerbaycan’ı direkt Türkiye’ye bağlamayı amaçlıyor.

Azerbaycan ve Ermenistan, projeye farklı yaklaşıyor.

2020 yılındaki 2. Dağlık Karabağ Savaşı, Rusya’nın arabuluculuğunda imzalanan bir ateşkes muahedesiyle sona ermişti.

Anlaşmanın 9. unsurunda Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile Azerbaycan arasında ulaşım yollarının açılması öngörüldü.

Bu hususta, “Bölgedeki tüm ekonomi ve ulaşım temasları açılacaktır. Ermenistan Cumhuriyeti; insanların, araçların ve malların her iki yönde manisiz hareketini organize etmek için Azerbaycan Cumhuriyeti’nin batı bölgeleri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım kontaklarının güvenliğini garanti eder” tabirlerine yer verildi.

Metinde ayrıyeten, “Tarafların mutabakatı ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ni Azerbaycan’ın Batı bölgelerine bağlayan yeni ulaşım irtibatlarının inşası gerçekleştirilecektir” cümlesi yer aldı.

Azerbaycan bu madde ile iki ülkenin Zengezur Koridoru konusunda anlaşmış olduğunu öne sürüyor.

Ermenistan ise ulaşım yollarının açılmasını desteklediğini lakin bu unsurda Zengezur isminin kullanılmadığı Bakü’nün talep ettiği biçimiyle bir koridor projesinden de bahsedilmediğini belirtiyor.

Azerbaycan son askeri operasyonuyla, 20 Eylül’de Dağlık Karabağ’da denetimi sağlamıştı. Dağlık Karabağ’daki Ermeni ayrılıkçılar, silah bırakmayı ve Bakü idaresiyle “bölgenin Azerbaycan’la yeniden entegre olması” için görüşmeler yapmayı kabul etmişti.

Dağlık Karabağ’daki Ermeni ayrılıkçıların lideri Samvel Şahramanyan, bağımsızlık uğraşına resmen son verdi. Şahramanyan, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin 1 Ocak 2024’te feshedilmesini öngören kararnameyi imzaladı. Azerbaycan’ın askeri operasyonu sonrası, bölgede yaşayan Ermenilerin çoğu Ermenistan’a geçti.

Sovyetler Birliği kurulurken, Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasındaki toprak kesimi olan Zengezur bölgesi Ermenistan’a bırakılmıştı. Böylelikle Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın diğer bölgeleriyle kara teması kesilmişti.

Nahçıvan, Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla özerk yapıya sahip oldu ve öteki bir devlete terk edilmemesi koşuluyla Azerbaycan’a bırakıldı.

Türkiye 13 Ekim 1921’de Sovyetler Birliği, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile imzaladığı Antlaşması’yla, Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bağlı özerk cumhuriyet olarak kalmasının garantörü olmuştu.