Hamaney’in öldürülmesi ardından İran’da neler olur, rejim yıkılır mı?

ABD ile İsrail’in ortak saldırısında İran’ın dini lideri Hamaney‘in öldürülmesi ardından rejimin yıkılabileceği iddiaları, yeni lider seçimindeki olasılıkları akademisyen Mehmet Akif Koç değerlendirdi. Yeni lider adayı olarak gösterilen Arafi‘nin seçilmesi halinde rejimin devam ve istikrar istediğini gösterebileceğini belirten Koç, “Buradan rejim değişikliği çıkmaz ve zorlama bir yorum olur. Hamaney 87 yaşındaydı zaten. Ondan sonra gelecek isme bakalım. İç dengeleri takip etmek rejim değişikliği anlamına gelmez” dedi.

Orta Doğu üzerine çalışan akademisyen Mehmet Akif Koç, İran’ın dini lideri Hamaney’in ABD-İsrail saldırılarında öldürülmesini Nefes yazarı Aytunç Erkin‘e değerlendirdi. Yeni lider seçim sürecini ve İran’ı bekleyen senaryoları aktaran Koç, şöyle konuştu:

“İran anayasasına göre (110. madde) yeni lideri, doğrudan halk tarafından seçilen ancak adaylıkları Koruyucular Konseyi tarafından onaylanan 88 kıdemli din adamından (müctehid) oluşan Uzmanlar Meclisi seçiyor. Yeni lider seçilene kadar ülkeyi; Cumhurbaşkanı (Mesud Pezeşkiyan), Yargı Erki Başkanı (Gulamhüseyin Muhsini Ejei) ve Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi’nden bir üyeden oluşan Geçici Liderlik Konseyi yönetecek.

Hamaney’den sonra anayasal sürece göre oluşturulan üç üyeli geçici liderlik konseyine, Anayasayı Koruyucular Konseyi ve Uzmanlar Meclisi üyesi din adamı Ayetullah Ali Rıza Arafi hukukçu üye olarak seçildi.

Arafi yeni lider olarak seçilmiş değil. Uzmanlar Meclisi’nde seçim olacak. Arafi de bu meclis içinde ama seçim yapılmış değil. Fakat bugün yarın duyururlar.

Arafi daha muhafazakar, şahin kanada yakın bir isim. Entelektüel biliniyor. Babası da Humeyni’nin arkadaşıydı. Şu anda özel bir anlamı yok. Ama seçilirse başka bir anlam ifade eder.

Seçilirse; müesses nizamın bu şekilde yoluna devam etmek istediğini anlarız. Hamaney’in çizgisinde devam edeceklerdir.

“Modern Şii tarihinde böyle bir saldırı yok”

Hamaney saldırıyı beklemiyordu. Çünkü bu şekilde Ayetullah hiç öldürülmedi. Modern Şii tarihinde yok! Böylesi bir Ayetullah’ın öldürülebileceğini ve bunun göze alınacağını düşünmediler. Normal ofisinde otururken vurdular.

Hamaney’e yapılan saldırı, sonrasında İran’ı daha kenetler. Ancak bir özgüveni kırar; nihayetinde karizmatik bir liderdi. Humeyni’nin eski talebesi. 45 yıldır ülkenin yönetiminde. Devrim Konseyi üyesi, savunma bakan yardımcısı, cumhurbaşkanı ve Ayetullah… Devrimin iki numarası aslında: Humeyni bir, Hamaney iki! Bu kadar kritik bir ismin öldürülmesi güven kaybına neden olur. Doğrudan Tahran’da ve ofisinde otururken öldürülüyor.

Kasım Süleymani suikastında olduğu gibi buradan pozitif bir ivme devşirebiliyor Şii kültürü. Özgüveni kırar ama zaman içinde pozitif hale gelir, Hristiyanlıkta olduğu gibi aziz mertebesine çıkar Hamaney. Süleymani de Nasrallah da öyle oldu.

Rejim yıkılır mı?

Düşük profilli liderler daha şahinleşebilirler. Ilımlılar yönetimi ele alabilir, bir darbe gibi… Cumhurbaşkanı da bunlardan. Daha yüksek profilli 53 yaşındaki Hasan Humeyni gibi bir isim dini lider seçilirse uluslararası sistemle de uyumlu bir hale gelebilir. Ya da ona benzeyen bir figür seçilirse sertlik yanlıların güç kaybettiğini bize gösterebilir. Üçüncü ihtimal; kaos senaryosu. Buna az ihtimal veriyorum. Kişiler ölse de sistem devam ediyor. Hangi ihtimali daha gerçekçi buluyorsun diyorsan; bir ile iki arasında kalıyorum. Bu süreçte daha ılımlı birisini getirmek teslim olmak anlamına gelir. Bu nedenden dolayı şahin bir isme yönelebilirler. Hamaney’in yerine gelecek isme göre daha sağlıklı konuşabiliriz.

Rejim değişikliği… O düşük bir ihtimal. Buradan rejim değişikliği çıkmaz ve zorlama bir yorum olur. Hamaney 87 yaşındaydı zaten. Ondan sonra gelecek isme bakalım. İç dengeleri takip etmek rejim değişikliği anlamına gelmez.

İran’ın Körfez ülkelerini vurmasına baktığımızda… O ülkelerdeki Amerikan üslerini vuruyor, sivil yerleşim alanlarını vurmuyor İran. Bu durum Şiileri daha kenetler, Irak ile İran Şiilerini birbirlerine yaklaştırır. Körfez ülkelerini de Amerika’ya yaklaştırır. Her şeyin bir dezavantajı ve avantajı var. İran bu üsleri vurmasaydı şamar oğlanına çevireceklerdi. Bunun olmaması için de savaşı yayma hedefleri var.

2. Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk

ABD ve İsrail açısından baktığımızda… İki ülkenin çıkarları farklı. İran’a saldırıyı Amerika çok istemiyordu hatta Trump bile… İsrail ‘Bu kadar zayıf yakalamışken vuralım’ diyordu. Trump’ı bir şekilde ikna ettiler.

12 gün savaşı nasıl bitti? Amerika, İran’ın nükleer tesislerini vurdu -ki vurulan bir tesis yoktu- ve savaş sonlandı. İsrail’in ağzına parmak bal çaldı. Yükünü hafifletti Trump.

Şimdi de ‘Hamaney’i öldürdük. Bunu uzatmayalım’ diyebilir. İran uzun süreli tepki vermezse durabilir bu savaş. Trump için kasım ayındaki ara seçim, kongre seçimleri önemli. Bir başarı hikayesi yazmak istiyor. Ama bu kadar Amerikan üsleri vurulurken zor. 2. Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk kez oluyor bu.