İsrail’e karşı ‘soykırım’ davası: Uluslararası Adalet Divanı’nın ara kararı nasıl yanlış yorumlandı?

Dominic Casciani
İçişleri ve Hukuk Muhabiri

Uluslararası Adalet Divanı, (ICJ) Güney Afrika’nın Gazze’de soykırım yaptığı suçlamasıyla İsrail’e karşı açtığı davada ara kararını 26 Ocak’ta açıklamıştı. O dönem ICJ’in başkanı olan Joan Donoghue, BBC’ye kararın yaygınlıkla yanlış yorumlandığını söyledi.

Mahkemenin ara kararındaki birtakım sözler çoğunluk tarafından mahkemenin İsrail’in soykırım yaptığı tezinin “makul” olduğu sonucuna vardığı yönünde yorumlanmıştı.

Bu yorum süratle yayılarak Birleşmiş Milletler’in (BM) basın bildirilerinde, kampanya gruplarının açıklamalarında ve BBC dahil birçok medya kuruluşunun yayınlarında yer almıştı.

ICJ’in davanın ara kararında kullandığı tabirler yakından incelenmiş ve kararda kullanılan “makul” sözüne odaklanılmıştı.

Kelime, ara kararda en çok dikkat çeken, “Mahkemeye göre, ögeler ve durumlar… en azından Güney Afrika tarafından öne sürülen kimi hakların ve bunların korunmasına yönelik arayışın makul olduğu sonucuna varmak için yeterlidir” paragrafında yer alıyordu.

ICJ’in eski başkanı Joan Donoghue’nun, Nisan ayında BBC’ye verdiği demece göre, kararın emeli, Güney Afrika’nın İsrail’e karşı dava açma hakkının ve Filistinlilerin, onarılmaz bir zarara uğrama riski altında olan, “soykırımdan korunmak için yasal hakları” olduğunu ilan etmekti.

Yargıçlar, şimdilik bir soykırımın gerçekleşip gerçekleşmediğini açıklamalarına gerek olmadığını vurgulamış lakin Güney Afrika’nın şikayet ettiği kimi hareketlerin, şayet kanıtlanırsa, BM Soykırım Kontratı kapsamına girebileceği sonucuna varmışlardı.

Gelin davanın arka planına ve tüzel uyuşmazlığın nasıl ortaya çıktığına bakalım.

ICJ, uluslararası hukukla ilgili uyuşmazlıklar için bir müracaat adresi olarak kuruldu.

Bu düzenlemeler, ülkelerin İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bu tip toplu katliamları önlemek için muahedeye vardığı Soykırım Kontratı gibi kanunları içeriyor.

Güney Afrika, geçen Aralık’ta İsrail’in Gazze Şeridi’nde Hamas’a karşı yürüttüğünü söylediği operasyonlarda soykırım yaptığı argümanıyla ICJ’e başvurdu.

İsrail’in savaşı yürütme biçiminin “soykırım niteliğinde” olduğunu, zira Güney Afrika’ya göre “Gazze’deki Filistinlileri yok etme” niyetinin bulunduğunu iddia etti.

İsrail, davanın tamamının sahada olup bitenleri yanlış yansıttığını ileri sürerek bu suçlamaları kesin bir lisanla reddetti.

Güney Afrika’nın mahkemeye soykırım yapma teziyle ilgili açık ve sağlam kanıtlar sunması gerekecek. İsrail’in ise bu iddiaları tek tek incelemesi ve hareketlerinin, Hamas’a karşı “meşru müdafaa” olduğunu iddia etme hakkı olacak.

Bu davanın tamamının hazırlanması ve tartışılması yıllar alabilir.

Bu nedenle Güney Afrika, ICJ yargıçlarından öncelikle “geçici tedbirler” çıkarmalarını istedi.

Tedbir kararı, bir hakimin, kesin bir mahkeme kararına varılmadan önce, durumla ilgili herhangi bir zarar oluşmasını önlemek gayesiyle durdurma istikametindeki buyruğunu ifade ediyor.

Mahkemeden, İsrail’in “Filistin halkının haklarına yönelik daha fazla, önemli ve telafisi mümkün olmayan ziyanlara karşı müdafaa sağlayacak” adımlar atması yönünde talimat vermesi istendi.

Her iki ülkenin avukatları iki gün boyunca Gazze’deki Filistinlilerin mahkemenin koruması gereken haklara sahip olup olmadığını tartıştı.

17 yargıcın katkıda bulunduğu (bazılarının katılmadığı) karar 26 Ocak’ta geldi.

Uluslararası Adalet Divanı, “Yargılamanın bu aşamasında Mahkeme’den, Güney Afrika’nın korunmasını istediği hakların mevcut olup olmadığına kesin olarak karar vermesi istenmiyor.

“Sadece Güney Afrika’nın talep ettiği ve muhafaza aradığı hakların makul olup olmadığına karar vermesi gerekiyor.

“Mahkeme’ye göre, ögeler ve durumlar… en azından Güney Afrika tarafından öne sürülen birtakım hakların ve bunların korunmasına yönelik arayışın makul olduğu sonucuna varmak için yeterlidir” dedi.

ICJ, Gazze’deki Filistinlilerin Soykırım Kontratı uyarınca makul haklara sahip olduğuna karar verdikten sonra, onların onarılamaz bir zarara uğrama tehlikesiyle karşı karşıya oldukları ve İsrail’in bu kritik mevzular hâlâ tartışmalıyken soykırımın meydana gelmesini önlemek için adımlar atması gerektiği sonucuna vardı.

Mahkeme, İsrail’in soykırım yapıp yapmadığına karar vermedi. Pekala mahkemenin sözleri, bunun gerçekleşme riskinin olduğuna ikna olduğu manasına mı geliyordu?

Mahkemenin gerçekte ne kastettiği konusundaki uyuşmazlığın başladığı yer de burası.

Nisan ayında, aralarında dört eski Yüksek Mahkeme yargıcının da bulunduğu yaklaşık 600 İngiliz avukatın imzaladığı ve İngiltere Başbakanı Rishi Sunak’a hitaben yazılan mektupta İngiltere’nin İsrail’e silah satışını durdurması isteniyor ve “makul bir soykırım riskine” atıfta bulunuluyordu.

Bu olay, İsrail için İngiltere Avukatları (UKLFI) isimli bir kümeden karşı bir mektubun yazılmasını tetikledi. Grup, ICJ’in sadece Gazzeli Filistinlilerin soykırımdan korunmak için makul bir hakkı olduğu kararına vardığını yani karmaşık ve bir tıp soyut bir tüzel tartışmayla uğraştığını savundu.

Tartışmalar yeni mektuplar ve yorumlarla devam etti.

İlk kümedeki avukatlar UKLFI’ın yorumunu “boş söz oyunları” olarak nitelendirdi. Mahkemenin, riskin büyüklüğü nedeniyle yalnızca bir akademik soruyla meşgul olamayacağını savundular.

ICJ’den emekli olan eski başkanı Joan Donoghue, Nisan ayında BBC’ye mahkemenin kararının ne manaya geldiğini açıklayarak tartışmaları sona erdirmeya çalıştı.

Donoghue, “Mahkeme karar vermedi. Bu, medyada soykırım tezinin makul olduğu yönünde yer alan ve sıklıkla düzelttiğim bir husus.

“Filistinlilerin soykırımdan korunma hakkına, telafisi mümkün olmayan bir zarar verme riskinin bulunduğu vurgulandı. Lakin buradan hareketle sıklıkla varılan, makul bir soykırım olayının olduğu formundaki yorum, mahkemenin kararı değil.

“Bu kadar fecî bir zarara ilişkin herhangi bir ispatın bulunup bulunmadığı, mahkemenin karar vermekten uzak olduğu bir sorudur” dedi.