Kağıttan okuyan robotlar: Putin’in diplomatlarına ne oldu?

Sergey Goryashko, Elizaveta Fokht ve Sofiya SamokhinaBBC Rusça Rus diplomatlar bir vakitler Devlet Başkanı Vladimir Putin’in dış siyaset stratejisinin çok önemli bir kesimiydi. Fakat son yıllarda bu durum tamamen değişti. Rusya’nın Ukrayna’yı …

Dünya

03.09.2023 09:00

A⁺

A^-

Sergey Goryashko, Elizaveta Fokht ve Sofiya Samokhina
BBC Rusça

Rus diplomatlar bir vakitler Devlet Başkanı Vladimir Putin’in dış siyaset stratejisinin çok önemli bir kesimiydi. Fakat son yıllarda bu durum tamamen değişti. Rusya’nın Ukrayna’yı topyekun işgaline kadarki süreçte diplomatlar otoritelerini kaybetti ve rolleri yalnızca Kremlin’in saldırgan telaffuzunu tekrarlamaktan ibaret hale geldi.

BBC Rusça Servisi eski diplomatlar, Kremlin ve Beyaz Saray çalışanlarıyla konuşarak, Rus diplomasisinin nasıl bu türlü bir krize sürüklendiğini araştırdı.

Uyarı: Bu haber küfürlü tabirler içeriyor

Ekim 2021’de ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Victoria Nuland, Moskova’ya bir toplantı için gittiğinde masanın karşısında oturan adam, Nuland’ın onlarca yıldır tanıdığı ve çoğu zaman iyi geçindiği Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Sergey Ribakovdu.

Ama bu sefer toplantı farklıydı. Riyabkov robot aynıi konuşuyor ve elindeki bir kağıttan Moskova’nın resmi tavrını okuyordu. Ribakov, Nuland’ın tartışma başlatma teşebbüslerine direniyordu.

Bu duruma şaşıran Nuland, toplantıyı daha sonra anlatırken Riyabkov ve meslektaşlarını “kağıt tutan robotlar” diye niteledi.

Geçmişte Ribakov, iki ülkenin ilişkileri çok iyi değilken bile konuşulabilecek, pratik ve sakin biri olarak görülüyordu.

Ama bu artık değişmişti. Müzakere odalarının dışında da Rus diplomatların kullandığı lisan giderek bozuluyordu.

“Afedersiniz ama Batı’nın yaptırımlarına sıçarız!”

“Konuşmama izin ver. Aksi takdirde, Rus Grad füzelerinin neler yapabileceğini sahiden anlayacaksınız.”

“Geri zekalılar.” (önünde küfür var)

Bunların hepsi Rusya Dışişleri Bakanlığı’nda yetkili pozisyondaki bireylerden alıntılar.

Peki bu noktaya nasıl gelindi?

Yeni bir Soğuk Savaş

Putin 2000 yılında BBC’ye, “Rusya, NATO ile işbirliğine hazır… ittifaka katılma noktasına kadar… Ülkemin Avrupa’dan izole olduğunu hayal edemiyorum” demişti.

Bugünlerde, Ukrayna’yı işgalinin akabinde Rusya uluslararası baskıyla karşı karşıyayken, Putin’in bu türlü bir şey söylediğini hayal etmek zor.

BBC’ye konuşan eski bir üst seviye Kremlin yetkilisi, Putin’in başkanlığının ilk yıllarında Batı ile ilişkiler kurmaya istekli olduğunu söyledi.

Ancak yetkili, idarenin daha liberal olduğu bu vakitlerde bile dışişleri bakanlığında “yaratıcılığın kesinlikle en az seviyede olduğunu ve yarı askeri bir örgüte benzediğini” belirtti.

Bu devirde Rus diplomatlar Putin’in ekibinin çok önemli bir kesimiydi.

Diplomatlar Çin ve Norveç ile olan toprak uyuşmazlıklarının çözülmesine yardımcı oluyor, Avrupa ülkeleriyle daha derin işbirliğine yönelik görüşmelere öncülük ediyor ve Gürcistan’daki ihtilalden sonra barışçıl bir geçiş sağlıyordu.

BBC’ye konuşan Carnegie Rusya Avrasya Merkezi’nin müdürü Alexander Gabuev, Putin’in güçlenip deneyim kazandıkça tüm karşılıkları bildiğine giderek daha fazla ikna olduğunu söylüyor.

Berlin’de sürgünde yaşayan Gabuev, “Bu bireyler (diplomatlar) onun için gereksiz hale geldi” diyor.

Yeni bir Soğuk Savaş’ın başladığının ilk işareti, 2007’de Putin’in Münih Güvenlik Konferansı’nda yaptığı konuşma sırasındaydı.

30 dakikalık bir eleştirisi sırasında Putin, Batılı ülkeleri agresif bir şekilde tek kutuplu bir dünya inşa etmeye çalışmakla suçladı.

Rus diplomatlar da süratle Putin’in bu yaklaşımını takip etti.

Bir yıl sonra, Rusya Gürcistan’ı işgal ettiğinde, Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, İngiliz mevkidaşı David Miliband’a küfür ederek, “Sen kimsin ki bana ders veriyorsun?” dedi.

Bu sırada Batılı yetkililer tekrar de Rusya ile alakalara devam etmenin yararlı olduğunu düşünüyordu.

2009’da Sergey Lavrov ve devrin ABD Dışişleri Bakanı Hillary Clinton münasebetlerde dev bir kırmızı “sıfırlama düğmesine” bastı ve iki ülke, bilhassa güvenlik mevzularında işbirliği inşa ediyor görünüyordu.

Ancak eski ABD Başkanı Barack Obama’nın ulusal güvenlik danışman yardımcısı Ben Rhodes’a göre zaman geçtikçe ABD’li yetkililer, Rus meslektaşlarının Putin’in giderek büyüyen Batı aksisi görüşlerini tekrarladığını anlamaya başladı.

Rhodes, Obama’nın 2009’da Putin’le bir halk orkestrası eşliğinde “Rus tarzı” kahvaltı yaptığını hatırlıyor.

Putin’in görüşmede işbirliğini tartışmaktan çok kendi dünya görüşünü sunmaya çalıştığını söyleyen Rhodes, Rus başkanın vakitte eski ABD Devlet Başkanı George Bush’u Rusya’ya ihanet etmekle suçladığını belirtiyor.

2010’lu yıllarda Putin, uluslararası siyasete daha fazla odaklanıyor ve kendi dışişleri bakanlığından tavsiye almaya isteksiz görünüyordu.

Rhodes’a göre 2011 ve 2012’de Arap Baharı, ABD’nin Libya’ya müdahalesi ve Rusya’nın sokak protestoları sırasında Putin, diplomasiyle istediği yere varamayacağına karar verdi.

2017’de Beyaz Saray’dan ayrılan Rhodes, “Bence onlar (Rus diplomatlar) Putin’in umursamadığı kimi hususlar üzerinde çalışıyordu ama başta Ukrayna olmak üzere birtakım bahislerde hiç tesirleri olduğuna inanmıyorum” diyor.

Diplomatlara yönelik bu eğilimi gösteren iyi bir örnek Dışişleri Bakanı Lavrov’un kendisi.

BBC’ye konuşan eski bir üst seviye Kremlin yetkilisi, yaklaşık 20 yıl önce misyonuna atandığında Lavrov’un “uluslararası bir perspektife ve kendine ait bir konuma” sahip olduğunu anlatıyor.

Carnegie Rusya Avrasya Merkezi’nden Alexander Gabuev, başlarda Kremlin’in, Putin’den farklı görüşleri olduğunda bile Lavrov’a danıştığını belirtiyor.

Ancak Financial Times’ın yaptığı bir habere göre, 2022’de Ukrayna’ya asker gönderildiğini Lavrov birkaç saat öncesinde öğrendi.

Öte yandan Moskova’nın İngiltere Büyükelçisi Andrei Kelin, Rus diplomatların tesirlerini kaybettiği fikrine karşı çıkıyor.

BBC’ye verdiği röportaj sırasında diplomatik mesleği boyunca Batılı ülkelerle ilişkiler üzerinde çalıştığını ifade eden Kelin, Batı ile ilgilerin çöküşünde ne Moskova’nın ne de ferdî diplomatların herhangi bir sorumluluk taşıdığını kabul etmeyi reddetti.

Kelin, “Bu ilişkileri yok eden biz değiliz. Bizim Kiev rejimiyle problemlerimiz var. Yapabileceğimiz bir şey yok” dedi.

Rusya’nın Ukrayna’yla müzakere yerine askeri müdahaleyi tercih etmesini başarısızlık olarak değerlendirmeyen Kelin, “Savaş, diplomasinin öbür yollarla devamı” tabirlerini kullandı.

Yeni bir dil

Giderek güçsüz hale gelen dış siyaset yetkilileri, faaliyetlerini tekrar Rusya’ya çevirmeye başladı.

Moskova’nın dış siyasetindeki bu yeni periyodun en bariz sembollerinden biri, 2015 yılında bakanlık sözcüsü olan Maria Zakharova.

Ukrayna savaşı nedeniyle görevinden istifa eden diplomat Boris Bondarev, “Ondan evvelki diplomatlar, diplomat benzeri davranıyor, tabirlerini titiz bir şekilde seçerek konuşuyordu” diyor.

Zaharova’nın gelişiyle dışişleri bakanlığının brifingleri adeta şova dönüştü.

Zakharova, kendisine zor sorular soran gazetecilere sık sık bağırıyor, diğer ülkelerden gelen tenkitlere hakaretle cevap veriliyordu.

Zakharova’nın meslektaşları da benzeyenyönde ilerliyordu.

Moskova’nın Cenevre’deki Birleşmiş Milletler misyonunda çalışan Boris Bondarev, bir toplantıda Rus delegasyonunun tüm teklifleri engellediğini ve İsviçre’deki meslektaşlarının bu yüzden şikayette bulunduğunu hatırlıyor.

Bodarev, “Biz de onlara karşılık olarak, ‘Peki sorun nedir? Biz büyük bir gücüz, siz ise yalnızca İsviçresiniz!’ dedik. İşte bu Rus diplomasisi” diyor.

Dış siyaset analisti Gabuev, bu renkli lisanın Rusya’nın yabancı ortaklarından fazla, içeriye yönelik olduğunu söylüyor ve şöyle devam ediyor:

“(Zakharova’nın) görevi seçmenler arasında Rusya’nın dış siyasetine dair gurur uyandırmak. Bu, diplomasinin nasıl değiştiğinin bir göstergesi. Diplomasi artık dış dünyayla iletişim için bir arayüz değil.”

Bondarev’e göre Rus diplomatların sert telaffuzlarının en çok önemli hedef kitlesi kendi işverenleri.

Uluslararası görüşmelerin akabinde katılımcılar Moskova’ya toplantıları özetleyen resmi telgraflar gönderiyor.

Bondarev, bu iletilerin temel odağının gerçek muvaffakiyetler ve uzlaşmalar hakkında bilgi vermek değil, diplomatların ülkenin çıkarlarını ne kadar tutkuyla savunduklarını göstermek olduğunu söylüyor.

Örneğin bildirilerde, “Onlara hakikaten zor anlar yaşattık! Ses bile çıkaramadılar! Biz Rus çıkarlarını kahramanca savunduk, Batılılar ise hiçbir şey yapamadı ve geri adım attı” benzeri tabirler kullanılıyor.

Bondarev, “Herkes Batılıları olması gerektiğe yere koymak hakkında yazıyor ve siz fikir birliğine vardığınızı söylüyorsanız küçümsenirsiniz. Onların anlamasını sağlamak için masaya vurmalısınız” diyor.

Bondarev, Ocak 2022’de Cenevre’de dışişleri bakanlığından Ribakov’un ABD’li yetkililerle buluştuğu bir akşam yemeğini anlatıyor.

Toplantıya son dakikada müzakere yoluyla Ukrayna’nın işgalini engellemeyi ümit eden Dışişleri Bakanı Yardımcısı Wendy Sherman katılıyordu.

Bondarev, “Korkunçtu. Amerikalılar ‘hadi konuşalım’ diyordu. Ribakov ise ‘Bizim Ukrayna’ya gereksinimimiz var. Ukrayna olmadan hiçbir yere gitmeyiz. Siz 1997 (NATO) hudutlarına geri dönün!’ diye bağırıyordu. Sherman bir demir leydi ama sanırım bunun karşısında onun bile ağzı açık kaldı” diyor.

Son yıllarda kimi diğer ülkelerde de üslubun, daha küçük ölçekte de olsa değiştiğini belirtmek önemli.

Birkaç yıl önce, Japonya’nın BM’deki insan hakları temsilcisi Hideaki Ueda, yabancı meslektaşlarının bir toplantıda “seslerini kesmelerini” söylemişti.

Eski İngiltere Savunma Bakanı Gavin Williamson da aynı sözleri Rusya’ya karşı kullandı.

Ukrayna’nın Almanya Büyükelçisi Andriy Melnyk de geçen yıl Almanya Başbakanı Olaf Scholz’un “gücenmiş bir ciğer sosisi” olduğunu söyledi.

Diplomasi Ukrayna’daki savaşı sonlandırabilir mi?

Peki bir buçuk yıldır süren savaş diplomatik yollarla sonlandırılabilir miy?

BBC’nin bu haber için görüştüğü şahısların çoğu bunun pek olası olmadığını düşünüyor.

Eski diplomat Bondarev, diplomatların çalışmalarının yüzde 95’inin kayıt dışı gerçekleştiğini söylüyor.

Bondarev, artık konuşulacak pek bir şey kalmadığı için bunatemasların büyük ölçüde azaldığını belirtiyor.

Geçen yıl Büyükelçi Kelin’in İngiltere Parlamentosu’na girişi yasaklandı.

Bir noktada Londra’daki Rusya Büyükelçiliği’nin neredeyse tamamen doğal gaz ve elektrikten yoksun kaldığını söyleyen Bondarev, sigorta şirketlerinin yetkili araçları sigortalamayı reddettiğini belirtiyor.

Ancak RAND analisti Samuel Charap, er yahut geç diyaloğun gerçekleşmesi gerekeceğini söylüyor.

Müzakerelerin tek alternatifinin “mutlak zafer” olduğunu söyleyen Charap, ne Kiev’in ne de Moskova’nın savaş alanında bunu başarmasının pek mümkün olmadığını savunuyor.

Ancak Charap bunun yakın vakitte gerçekleşmesini beklemiyor ve şöyle konuşuyor:

“Putin, iktidardaki dönemi boyunca epeyce dramatik bir şekilde değişti. Açıkçası onun müzakerelere katılmaya istekli olup olmayacağını bilmiyorum.”

Ukraynalı yetkililer, Rusya’nın bir kere daha Ukrayna’nın işgal altındaki toprakların ilhakını kabul etmesi gibi uzlaşma yerine ültimatom teklif ettiği için şikayetçi.

Kiev’in bu şartlar altında müzakere yapma niyeti yok ve Batılı müttefikleri de bu kararda açıkça onları destekliyor.

Ağustos 2023 itibarıyla Rusya, diplomasi yerine askeri gücüne, istihbaratına ve jeoekonomik gücüne güvenmeye kararlı görünüyor.

Peki Rus diplomatlar bu değişimin karşısında neden istifa etmiyor?

BBC’ye konuşan eski bir Kremlin çalışanı, “Bu, 10 ila 20 yıldır pozisyonda sıkışıp kalan herkes için bir sorun. Bu şahıslar için öbür bir hayat yok. Bu çok korkutucu” diyor.

Eski diplomat Boris Bondarev ise, “Çok unsurlu bir insan olduğumu söylemiyorum. Savaş olmasaydı, muhtemelen kalıp olanlara katlanırdım. İş o kadar da kötü değil. Oturursun, biraz acı çekersin ve akşam dışarı çıkarsın… Çoğu insan benzer şekilde düşünüyor” sözlerini kullanıyor.

Bir BBC kaynağı, Sergey Lavrov’la baht yapıtı bir müsabakasını şöyle anlatıyor:

“Yorgun, biraz dağınık bir adam. Savaş onun işi değilfakat emeklilikten öteki gidecek yeri yok. Çok uzun süre orada kaldı. O yüzden oturup sandalyesini koruyor.”

ETİKETLER: Batı, Bbc, Dışişleri Bakan, Rus, Ukrayna

Yorumlar

[ Yoruma cevap yazmaktan vazgeç ]

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.