Kahve arzı tehlikede: Kahve keyfi yakın gelecekte tarih olur mu?

Son yıllarda global ısınma dünyanın kahve arzını tehdit etmeye başladığını belirten uzmanlar, dünyadaki kahvenin büyük kısmının yetiştirildiği Güney Amerika, Orta Afrika ve Güneydoğu Asya‘da sıcaklıklar yükseldiğini ve yağış nizamlarının de değişimiyle kahve üretiminin büyük ölçüde etkileneceğini vurguluyorlar

Brezilya‘daki Itajuba Federal Üniversitesi’nde Ziraat Mühendisi olarak görev yapan Cassia Gabriele Dias‘ın Science of the Total Environment mecmuasında yayımlanan yeni bir makalesinde, 21’inci yüzyılın sonuna kadar dünyanın en büyük üreticisi olan Brezilya’da kahve yetiştirilen yerlerin yüzde 35 ila yüzde 75’i kullanılamaz hale gelebileceğini dile getirdi.

2015’te yayımlanan bir öbür makalede de, sera gazı düzeylerinin ne kadar yükseleceğine bağlı olarak 2050 yılına kadar dünyada kahve yetiştirilen yerlerin yüzde 43 ila yüzde 58’inin uygunsuz hale geleceği sonucuna varılmıştı. Bu kaybın bir kısmının, şimdi kahve yetiştirmek için çok soğuk olan diğer bölgelerin ısınmasıyla dengeleneceği düşünülse de bu durumun söylediği söz edilen açığı kapatması pek mümkün olmadığı ifade edilmişti.

Kahvenin hassas bir bitki olduğunu belirten uzmanlar, dünya üretiminin yüzde 70’ini oluşturan Arabica kahvesinın çekirdeklerinin bilhassa hassas olduğunun altını çiziyorlar. En iyi randımanın yıl boyunca sıcaklığın 18°C ile 23°C arasında kaldığı vakitlerde Arabica‘nın yetiştirildiği yerlerin birçoklarının aslında bu aralığın en üst noktalarına yakın olduğunu belirten uzmanlar, kahve pası bir mantar enfeksiyonu olan kahve pası gibi hastalıklara ve bitkinin içine yumurta bırakan dut böceklerinin tahribatına karşı hassas olduğunun altını çizerek her iki hastalığın da daha sıcak bir dünyada daha kolay yayılması beklediklerini belirtiliyor.

Arabica‘nın daha sert ve biraz daha acı olan kuzeni olan Robusta (Coffea Canephora) yetiştiren çiftçilerin endişelenmesi gereken biraz daha az sebep olduğunu vurgulayan uzmanlar, Robusta’nın daha yüksek sıcaklıkları tercih ettiğini lakin kahve gurmelerinin bu tadından hoşlanmadığını ve buna bağlı olarak Robusta çekirdeklerinin Arabica çekirdeklerine göre daha düşük fiyatlı ve çoğunlukla hazır kahvede kullanıldığını ifade ediyorlar. Fakat kahve severlere seslenen uzmanlar, tahlilin ‘Robusta’ya geçmek değil, Arabica’yı kurtarmak‘ olduğunun altını çiziyorlar.

Arazileri daha yüksek rakımlara taşımak bir tahlil mü?

Uzmanlar global ısınmaya bağlı olarak ortaya çıkan kahve tehlikesine karşı alınacak bir tedbiri yetiştirilen alanların ‘daha yükseğe taşınması‘ görüyorlar. Deniz düzeyinden her 100 metre yükseklikte sıcaklıklar yaklaşık 0.7°C düşer düştüğünü ifade eden uzmanlar, Tanzanya’da Arabica yetiştirilen alanların 150 ila 200 metre üstünde, sıcaklıklar arttıkça kahve tarımı için uygun olabilecek çok önemli alanlar bulunduğunu ve hatta Etiyopya’da birtakım çiftçilerin tarlalarını 600 metre kadar daha yükseğe taşıdığını dile getiriyor.

Ancak daha yüksek rakımın çoklukla daha dik yamaçlar ve daha sığ topraklar manasına geldiğinin altını çizen uzmanlar, bu durumda kahve bitkilerinin yağmurla yıkanma oranının artacağını buna tedbir olarak alınması beklenen ‘suni gübre‘ kullanılmasının da kahve fiyatlarını artıracağını belirtiyor.

Buna ek olarak daha yüksek yamaçlarda çoklukla ağır, cins bakımından güçlü ormanlarla kaplı olmasının da kahve bitkilerine yer açmak için buradaki ağaçların kesileceği manasına gelmesinin iklim taahhütleriyle uyumlu olmayabileceği belirtilmelidir. Bir diğer sorun da taşınma sürecin bir gecede yapılmasının mümkün olmadığını belirten uzmanlar, yeni plantasyonların iyi bir hasat vermesi için beş yıl ya da daha uzun bir süre gerekeceğini ve bununda birçok küçük çiftçi asla seçenek olamayacağını vurguluyor.

Bir öteki seçenek olarak mevcut plantasyonların yönetim biçiminin değiştirilmesi de tekrar uzmanların ortaya attığı fikirler arasında yer alıyor. Kahve bitkileri nispeten kısa uzunluklu ve bir orman örtüsü altında gölgede yaşamak üzere evrimleştiğini vurgulayan uzmanlar, 20’nci yüzyılda talep arttıkça, çiftçiler yerlerine daha fazla kahve bitkisi sığdırmak için daha uzun ağaçları kaldırdıklarını belirtiliyor. Şu Anda ise kimilerinin bu eski teknikleri yeniden gözden geçirdiği çünkü başlangıçta kahvenin bu şekilde yetiştirildiğini dile getiriliyor.

Nottingham Üniversitesi’nde Çevre Bilimci olan Nicholas Girkin, bu tarihi “‘tarımsal ormancılık’ tekniklerini gözden geçiren bir makale yayımlamıştı. Dr. Girkin ve meslektaşları söylediği söz edilen bu makalede, uzun ağaçların sağladığı gölgenin kahve bitkilerinin sıcak havalarda kavrulmasını önlemeye yardımcı olduğunu belirmişti. Hakikaten Kosta Rika’daki Tropikal Tarım Araştırmaları Merkezi’nde Ekolojist olan Reinhold Muschler de gölgenin olgunlaşma sürecini yavaşlatarak kahve çekirdeklerinin boyutunu ve lezzetini artırdığını gösteren ispatlara olduğunu dile getirmişti.

Ağaçların faydalı avcılara ve polen taşıyıcılara ev sahipliği yaptığına dair ispatlara da değinen Girkin, Kenya’da yapılan bir araştırmanın, polen taşıyıcıların bulunduğu ağaç gölgeli plantasyonların, gölgesiz plantasyonlara kıyasla kol başına yüzde 10.8 daha fazla kahve meyvesi ürettiği sonucuna varmıştır.

Başka kahve çeşitleri tehlikeyi ortadan kaldıracak mı?

Her ne kadar dünya genelinde en öne çıkan iki çekirdek Arabica ve Robusta olsa da, aslında kahve cinsleri bunlardan ibaret değil. Yaklaşık 130 kahve tipi bilinmektedir, lakin çoğu lezzetsiz tatları, düşük randımanları yahut küçük çekirdekleri nedeniyle göz arkası edilmiş yahut unutulmuştur. Onları unutmayanlardan biri de İngiltere’deki Kew Kraliyet Botanik Bahçeleri’nde Botanikçi olan Aaron Davis. Ana akım kahve bitkilerinin karşı karşıya olduğu tehlikenin farkında olan Davis, bu kayıp çeşitler hakkında pek çok araştırmaya imza attı.

Tarihi kayıtlar kimi diğer kahve tiplerinin pek birçoklarının Arabica ve Robusta’nın şimdi yetiştiği ortamlardan daha sıcak ya da daha kuru ortamlarda geliştiğini gösteriyor. İskoçyalı bir Botanikçi olan George Don tarafından 1834 yılında yazılan bir raporda, Sierra Leone’de yabani olarak yetişen Coffea stenophylla olarak bilinen bir kahve tipi tanımlamış ve bu bitkinin meyvelerinden elde edilen bir kahvenin Arabica’dan elde edilenden daha iyi olduğunu yazmıştır.

Bu hususa ilişkin araştırmalar yapan Davis ve meslektaşları bu cinsin Sierra Leone’de hala yetiştiğini buldular. Ayrıyeten öteki bir kayıp kahve cinsinin de izini sürmeyi başaran Davis, Coffea affinis olarak bilinen bu çeşidin beğenilen aromasına dikkat çekmişti. Davis, her iki çeşidin de Sierra Leone’nin sıcak ve mevsimsel olarak kuru ova zirvelerinde yetişebildiğini ve muhtemelen Arabica ya da Robusta’dan daha sıcak iklimlerle başa çıkabileceklerini öne sürüyor.

2021 yılında Davis, Brezilya Arabica’sı ile karşılaştırıldığında Coffea stenophylla‘nın daha meyvemsi olduğunu, daha iyi bir asiditeye ve daha karmaşık bir lezzet profiline sahip olduğunu, lakin bu özelliklerin Etiyopya Arabica’sından biraz daha az olduğunu ortaya koyan bir makale yayımlamıştı. Kör bir tat testinde, Coffea stenophylla verilen heyet üyelerinin yüzde 81 oranında Arabica içtiklerini düşündüklerini belirten Davis, Coffea affinis‘in de benzer tatlar sergilediğini iddia etmişti.

Excelsa olarak bilinen Coffea dewevrei‘nin yetiştirilmesi kolay yüksek verimli ve iyi bir tada sahip olduğunu belirten uzmanlar, bu çeşidin en büyük avantajının kahve pası mantarına karşı dirençli olduğunu belirtiyor.

Bu çeşit 1902 yılında, günümüzde Demokratik Kongo Cumhuriyeti olan bölgede keşfedilmiştir. Coffea dewevrei kısa sürede Orta Afrika’nın kimi bölgelerinde baskın kahve eseri haline gelmişti. Lakin 1933 yılın yeni bir hastalık ortaya çıkmış ve tüm mahsulü mahvetmişti. Bu sebepten çiftçiler Excelsa‘dan vazgeçerek onun yerine Arabica ve Robusta‘ya odaklandılar.

Şimdi, iklim değişikliğinin pası daha önemli bir sorun haline getirmesiyle Davis gibi araştırmacılar Excelsa‘nın bir defa daha seçenek olabileceğini dile getiriyorlar. Uzmanlar, ısıya dayanıklılığının hudutları şimdi bilinmediğini lakin yeniden de hem Arabica hem de Robusta‘dan daha yüksek sıcaklıkları tolere edebildiğinin kesin olduğunu dile getiriyorlar.

Arabica’nın yerine geçebilecek bir cinsin şimdi bulunamadığını ifade eden uzmanlar, bunun yerine, genetik mühendisliği ve eski yordam melezleme ile yeniden keşfedilen bu cinslerin özelliklerinin Arabica’ya aktarılmasına yahut Arabica’nın özelliklerinin yeni bir tipe nakledilmesine yardımcı olabileceği umuyorlar.

Botanikçi Aaron Davis, ayrıntı vermekten kaçınsa da tam olarak bunu yapmayı amaçlayan iki araştırma projesi yürüttüğünü belirtti.

Araştırmacılar buna benzer çalışmaların sonuç vermesinin biraz zaman alacağının altını çiziyorlar. Itajuba Federal Üniversitesi’nden Dias, yeni bir kahve çeşidinin önerilmesi ile ticari kullanım için onaylanması arasında on yıl yahut daha uzun bir süre geçebileceğini belirtiyor. Brezilya’nın daha acil tedbirler alması gerektiğini, birtakım çiftlikleri üste kaydırırken oburlarının ziraî ormancılığı benimsemesi gerektiğini savunuyor. Dias fakat bu şekilde, bilim insanlarının daha sıcak bir dünyada gelişebilecek bir kahve bitkisi bulmaları için zaman kazanabileceğinin altını çiziyor.