Kalemle kılıç arasındaki bir edebiyat fırtınası: Kemal Tahir ve Türk modernleşmesi üzerine söyleşi

Genç Cumhuriyet’in edebiyat ve düşün etraflarına, Türk çağdaşlaşmasını algılama ve anlatma biçimiyle damgasını vurmuş Kemal Tahir döneminde hem çok sevilip yakından takip edildi hem de çok eleştirildi. Aziz Nesin daha sonra buna ‘fırtına’ diyecekti. 

Hep çok tartışmalı bir isim olan Kemal Tahir; tesirlerini 2000’li yılların ilk çeyreği bitmeye yaklaşırken bile yaşadığımız Türk çağdaşlaşması, Anadolu gerçekliği ve imparatorluktan cumhuriyete geçerken devlet-toplum alakası fasıllarını neredeyse 1900’lerin ilk çeyreğinde açtı.

ama Türk çağdaşlaşmasında Batı fikrine ilişkin fikirleri ve Osmanlı yıkılıp yerine bir Cumhuriyet kurulurken tarihe bakışı onu periyodunun klasikleşmiş isimlerinden biri yaptı.

O nedenle de şu anda tıpkı sıhhatinde olduğu aynıi hem çok seviliyor hem de çok eleştiriliyor. Siyasetin hem sağ hem de sol tarafı da bugünlerde onun yazdıklarına daha dikkatle yaklaşıyor. 

Beyoğlu’nda kendi tabiriyle ‘zagon kestiği” yıllardan komünistlerle tanışmasına, hapishane sürecinden gazeteciliğine ve üst üst yayımladığı romanlarıyla estirdiği edebiyat fırtınasına “çözülmenin romancısı” Kemal Tahir’i İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Kısım Başkanı Prof. Dr. İsmail Coşkun‘la konuştuk.

– Kemal Tahir’in çocukluğu, içinde yetiştiği aile, sokaklarda geçirdiği yıllar ve hapishane süreci hem edebiyatının hem de topluma bakışının şekillenmesinde nasıl bir rol oynuyor? Kemal Tahir kimdir?

Kemal Tahir, 1910 doğumlu. Kentli ve orta halli bir ailenin çocuğu. Baba tarafından Şebinkarahisarlı; önce Kemal Tahir’in amcası İstanbul’a geliyor, daha sonra Kemal Tahir’in babası olacak olan küçük kardeş geliyor. Marangozhanede, Kasımpaşa’da tersanede çalışıyorlar. Saray’dan maharetli, hünerli bir marangoz talebi geldiğinde Kemal Tahir’in babası Tahir Efendi seçiliyor. Abdülhamit ile yakın çalışıyor. Baba, Saray’daki bu ilişkiler içerisinde oranın görgüsünü, terbiyesini almış biri. Annesi Adapazarı’nın Kayalar köyünden, Kafkas kökenli. Buradan Saray’a verilen çocuklardan… Saray’da Naile Sultan’ın hizmetinde bulunmuş biri. Yetişkinliğinde Tahir Efendi ile evlendirilmiş. Bu manada her iki taraftan da bir orta hallilik, kentlilik söz konusu. Ayrıyeten bu kentliliği besleyecek, ona eklenecek bir olgu Galatasaray Lisesi’nde okumasıdır. 

Baba, II. Meşrutiyet sonrasında Abdulhamit’in tahttan indirilmesini müteakip İttihat ve Terakki siyasetince yürütülen tasfiyeye maruz kalır. Ayrıyeten Padişah tarafından kendisine verilen eve de el konulur, sonrasında parasını yeniden ödeyerek güç bela meskenin sahibi olur.

Tahir Efendi, I. Dünya Savaşı nedeniyle cepheye gidiyor. Çanakkalede yaralanır. İstanbul’a döner. Daha sonra harp sırasında cephe gerisinde hizmet etmek üzere Anadolu’ya gönderilir. Aydın, Nazilli, Burdur’da görev yapar. Kemal Tahir, çocukluğunu ve ailesini anlattığı otobiyografik Bir Mülkiyet Kalesi romanında, erken çocukluğunda tanıklıklarına dayalı olarak cehheri, ordunun çözülüşünü, bozgunu olağanüstü başarılı bir şekilde anlatır. 

Çocukluğunda İstanbul’un işgaline tanıklık eder. 1926’da, 16 yaşındayken annesini kaybeder. En küçüğü bir yaşında üç kardeş babaları tarafından annelerinin akrabalarının bulunduğu köye bırakılırlar. Kemal Tahir bir süre sonra köyden ayrılarak kısa vadeli süreksiz işler aramak için önce Zonguldak’a, daha sonra İstanbul’a masraf.

‘Kabadayılık’ yılları

İstanbul’da muazzam bir sokak hayatı yaşar. Bunun gelecekte edebiyatına çok önemli bir yansıması olacaktır. Yaklaşık bir buçuk yıl Beyoğlu’nda bekâr odalarında kalır ve sokakta “zagon keser”. Bildiğiniz kabadayıdır. 70’lerde Bülent Ecevit’in yazdığı ve desteklediği Özgür İnsan isimli bir mecmua vardır, onun arka kapağında Kemal Tahir’i elinde tespihle kabadayı olarak karikatürü neşredilir. Karikatür Kemal Tahir’in bu devrini ima eder.  İki yıla yakın sokaktadır ve sokağı tüm boyutlarıyla yaşar.

Sonrasında hangi şanslı tesadüfün yapıtı olduğu bilinmez ama Bab-ı Ali’yle ile tanışır. Artık Cağaloğlu’ndadır: Hem edebiyatla tanışır hem de gazetecilikle… Çok kısa bir süre içinde edebiyatla çok sağlam ve dolu dolu bir ilgi kurar. Geçit dergisinde kendi imzasıyla yahut ‘Geçitçi’ imzasıyla yazdığı yazılara bakılırsa bu görülecektir. ‘Edebiyatımızda Anadolu’ başlıklı bir yazısı vardır ki bu yazıyı yazdığında 23 yaşındadır, Türk edebiyatında kendi jenerasyonuna kadar olan Anadolu ilgisini kıymetlendirir. Muazzam sorular sorar. Kritik tespitlerde bulunur.

Komünistlerle tanışıyor

Geçit deneyimi yedi sayı sürer ve akim kalır. Sürdüremezler. Gazetelerde çalışmaya başlar.zamanda Nâzım Hikmet ve etrafıyla tanışır. Önce TKP kurucu üyelerinden Börklüceli Mustafa’yla, örgütlü solla ilişkiler kurar. Bu ilişkiler içinde Nâzım Hikmet’in yanı sıra Suat Derviş, Hikmet Kıvılcımlı, Kerim Sadi gibi isimlerle de tanışır. O gün için solda kim varsa, bütün diyebileceğimiz bir ölçekte sağlam ve yakın bir bağ geliştirmiştir.

1938’de Donanma Davası diye bilinen davadan tutuklanmıştır. Kemal Tahir’in kardeşi Nuri Tahir bahriyede astsubaydır. Hafta sonları Kemal Tahir’de kalmaktadır. Bu gelişlerinde Kemal Tahir de kardeşine Sabahattin Ali’nin kitaplarını verip o günkü ilgileri çerçevesinde bir şeyler anlatır. O günleri Soğuk Savaş iklimi gibi düşünün, uluslararası durum II. Dünya Savaşı’na doğru gidiyordur ve bunun bütün işaretleri vardır. Türkiye de o dönem her iki kampla da birtakım ilişkileri yürütmeye çalışıyor. Almanya ile bağlantıların ağır olduğu o devirde, biraz da Nâzım Hikmet’in de ağzının kalabalıklığı nedeniyle, olaylar gelişir, ortalıkta sol ismine kim varsa, donanmayı isyana teşvikten toplama yapılır. Sabahattin Ali’nin metinleri ne kadar Marksist’tir, bana göre tartışılır. Size abartılı bir yorum olarak gelebilirfakat Ali’nin yapıtlarının eleştirel olduğu, tek parti dönemi siyasetine muhalif olduğu ne kadar doğruysa, Marksistliği de o kadar tartışmalıdır.

Sonuç olarak Kemal Tahir, kardeşine Sabahattin Ali’nin kitabını verdi diye 15 yıl 4 aya mahkûm olur. Mahkeme süreci bitene kadar Nazım ve diğer tutuklularla İstanbul Tevkifhanesi’nde kalır. Çankırı Hapishanesi’nde Nâzım Hikmet  ve Dr. Hikmet Kıvılcımlı ile beraberdir. Nazım, biraz  sonra aile alakalarının yardımıyla, Ali Fuat Cebesoy’un yeğenidir, Bursa Hapishanesi’ne geçer. Kemal Tahir, Çankırı’dan sonra sırasıyla Malatya, Çorum ve Nevşehir cezaevlerinde bulunur. Cezaevi tecrübeleri farklı metinlerinde işlenir. Esir Kentin İnsanları, Kelleci Memet’i burada zikretmekle yetinelim.

1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesinden sonra cezaevinden çıkış oluriklim hâlâ Soğuk Savaş iklimidir. Antikomünizm her yerdedir ve komünist tevkifatları birbiri ardına gelir. Hâlâ kendi ismiyle yapıtlarını yayımlayamaz; esasen gazete sahipleri ‘böyle bir komünistin’ hikayesini basmayı tercih etmemektedirler. Müstear isimlerle çeviri, tefrika, telifli aşk ve macera romanları, Mike Hammer metinleri kalem almaktadır. Bunlar geçim korkusuyla yaptığı işlerdir daha çok o devirde.

– Pekala polisiye romanları da bu periyoda mi denk geliyor?

Kemal Tahir’in 1930’larda okur olarak önemli bir polisiye roman ilgisi var. Nazım Hikmet’le birlikte “zabıta romanları” hazırlama teşebbüsleri söz konusu. Mahpusluk döneninde bu ilgisi sürüyor, okur olarak olsun muharrir olarak olsun, “aşk ve macera” olarak isimlendirdiği romanlarında polisiye özellikler taşır. Polisiye yapıtları, elbette müstear isimlerle, cezaevi sonrasında gündeme gelir.

50 sonrası, cezaevinden çıktıktan sonra Mike Hammer çevirileriyle polisiyeyle önemli bağ kurar. Lakin Mike Hammer çevirileri birebir çeviriler değildi. Kemal Tahir’leşen metinlerdir. O metinler çok da ilgi görmüştür, devamı istenir. Kanun Benim, yüz bin adedin üzerinde satılmıştır. Kemal Tahir, özgün olarak yazarı tarafından kaleme alınmamış, dört tane daha Mike Hammer metni telif eder.

“En az Nâzım Hikmet kadar efsaneleşmiş bir isim”

– Kendi imzasıyla ilk metni ne zaman ve ne şekilde çıkıyor?

1955’te Martı Yayınevi’nden, ilk olarak 1941’de Tan gazetesinde neşredilmiş olan Göl İnsanları çıkar. İlk sefer kendi adıyla bir kitabı yayımlanmış olur.

Ama 55’e kadar bütün sol entelektüel etraflarda, en az Nâzım Hikmet kadar ismi efsaneleşmiş biridir Kemal Tahir. Bunu Ömer Faruk Toprak zikreder. Daha cezaevinden çıkmadan, ismi Nâzım Hikmet’le bir arada anılan biri olur.

Hemen akabinde Sağır Dere, Körduman, Esir Kentin İnsanları, Rahmet Yolları Kesti, Yedi Çınar Yaylası, Köyün Kamburu… Bu türlü devam ediyor. Yılda neredeyse yaklaşık olarak iki kitabı çıkar. Tabii ki cezaevi döneminde birikmiştir. Kemal Tahir cezaevini bir yazı atölyesine dönüştürmüştür.

Kemal Tahir fırtınası

– Bu üretkenlikte 1961 Anayasası’nın sağladığı görece özgürlük ortamı tesirde bulunmuş olabilir mi?

Üretkenliği aslında 55-60 arasında görüyoruz; 1960 sonrası iklim onu teşvik etmiş değil. İhtilâl konusunda ben uzaklıklı olduğunu düşünüyorum. 1961’de Yorgun Savaşçı tefrika edilmeye başlanıyor, tefrikanın yayımlanmaya başlandığı ilk gün gazetede Kemal Tahir’le yapılmış bir söyleşi de yer alıyor. “Ben yalnızca siyasete bulaşmamış, vatansever, gerçek subayların hikayesini yazmak istedim” diyor. Bana göre ihtilâle uzaklıklı baktığı tespiti çok rahat bir şekilde yapılabilir. Peyami Safa’nın, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın, Haldun Taner’in ihtilâli alkışladığı, yanında durduğu bir periyotta Kemal Tahir için durum söylediği söz edilen değildir.

1960’ların ortasına geldiğimizde artık ülkede sahiden de bir Kemal Tahir fırtınası esmeye başlamıştır. Yorgun Savaşçı, Bozkırdaki Çekirdek, Devlet Ana, Kurt Kanunu, Yol Ayrımı,  Büyük Mal dehşet tesirler yaratacaktır. Devlet Ana esasen apayrı bir tesir yaratır. Başlı başına bir sanat olayı,”Devlet Ana Olayı” haline gelir. Soruşturmalar, açık oturumlar birbirini izler. Tam manasıyla bir Kemal Tahir fırtınası eser. Bu ortada bu ‘fırtına’ tanımlaması bana ait değil; Aziz Nesin bunu “Süleyman Nazif’ten bu yana edebiyatımızda bu çapta bir fırtına esmedi, diğer hepsi meltem seviyesinde kalır” şeklinde ifade eder.

“Devlet-toplum bağının nasıl hasarlandığını anlatır”

– Siz Kemal Tahir için “Çözülmenin romancısı” diyorsunuz. Esasen hem şahsî hayatında hem de içinde bulunduğu devirde önemli politik, sosyal çözülmeler de yaşanıyor hakikaten. Bunu biraz açalım mı?

Kemal Tahir, 1910 doğumlu. Bu nesil krizin, yıkılmanın, çözülmenin, paramparça olmanın içine doğar. Bu ‘paramparça’ lafını bugünkü jenerasyona anlatmak için o günkü gazeteleri tek tek, sayfa sayfa okumak lazım. 93 Harbi’nden itibaren bütün Balkanlar, Kafkaslar İstanbul’a oluk oluk akmaya başlar. O günkü matbuatta “Muhacir sürüleri” denilir bu göç dalgasına. Nasıl bir sıkışma ve kaybedişe maruz kalındığını ifade etmek için söylüyorum.

Bütün bu yıkılış ve imparatorluğun kaybedilişine, o günkü toplumun imkânlarıyla omuz verdiği bir Ulusal Mücadele süreci eklenir. Tekrar bir şeyleri kurma ve direniş var; yani yıkılışı da yeniden kuruluşu da deneyimliyor Kemal Tahir kuşağı.

kuruluştan sonra gelen süreç sert. 1923’ü ve Lozan’ı önemseriz, zira Türkiye yeniden bir bağımsız devlet statüsü kazandı ve sömürgeleştirilemedi. Lakin sonrasında gelen süreç çok da iyi değil. Elde aslında kırık dökük bir tablo kalmış, yetişmiş insanlarınızı Çanakkale’den beri daima kaybediyorsunuz; ayrıyeten iktidarın kendi dışındaki ögelere herhangi bir rekabet imkânı vermemeye yönelik sert tasfiyeler yaptığını görüyoruz. Pir Sait İsyanı’nı müteakip açılan Takrir-i Sükûn’la bir arada matbuatın susturulması, suikastler, ağır tevkifatlar başlayacak. Bunlar birbirinden farklı şeyler değil, iktidar dışındaki farklı ve alternatif olarak ortaya çıkabilecek güçler açısından sert bir dönem yaşanıyor.

“Yerleşik tarih ve siyaset anlayışına kritik bakmaya başlar”

1938 sonrasında Kemal Tahir bu sorunlara çok fazla baş yorar. Bize öğretilene, yerleşik tarih ve siyaset anlayışına kritik bakmaya başlar. Yorgun Savaşçı’da, Esir Kentin İnsanları’nda, Bir Mülkiyet Kalesi’nde bu sorunları uzun uzadıya irdeler. ama benzer vakitte soru sorar. Bilhassa kırsal gerçekliğimize ilişkin metinlerde devlet-toplum alakasının nasıl hasarlandığını, çelişkileri bariz bir biçimde ortaya koyar.

Bütün bu krizlere maruz kaldığı için yapıtlarında odak bütün bu yıkılış ve çözülüş sürecidir; görece de devlet oluş sürecidir. Tüm yapıtlarında izlek 1890’lardan 1940’lara kadar olan Türkiye’dir; buradaki tema toplumsal durumdur, aydının pozisyonudur, siyasetçinin temsilidir.

Prof. Dr. İsmail Coşkun

“Kurtlukta düşeni yemek kanundur”

– Tam da burada bahsedelim, Kurt Kanunu’nda önemli bir ‘değişimi’, tam olarak çözülmeyi; eski takımlarla yeni takımların çekişmesini okuyoruz. Örneğin “Kurtlukta düşeni yemek kanundur” cümlesiyle başlıyor roman. Nasıl bir eser, yayımlandığı periyotta nasıl bir tesir yaratıyor?

Devlet Ana’danbirkaç yıl sonra yayımlanıyor Kurt Kanunu, 1969’da. Maalesef süregelen tartışmalar onu Asya tipi üretim biçimi, Osmanlı’ya bakış ve Kemalizm eleştirisi bahislere hapsetmiş olsa da aslında tüm bunlara sığamayacak olan Kemal Tahir’in metinleri çok boyutludur, Kurt Kanunu da öyle…

1969’da Türkiye iklimine baktığımızda çok önemli bir dinamik var. 1961 Anayasası’nın getirdiği görece özgürlükler ortamında -ki bana göre bu Anayasa’nın kendisi ve getirdiği özgürlükler de sebepleri bakımından tartışma konusu olmalı zira sivil hak talepleri sonucunda Anayasa değişmemiştir- o güne kadar illegaliteye mahkûm edilmiş, tevkifatlarla aralıksız dövülen solun siyaset yapma imkânları ortaya çıkmıştır. Üniversitelerden başlayan toplumsal hareketlilik, örgütlü bir sol deneyime dönüşüyor. Giderek de şiddet araçlarına başvurarak toplumsal ihtilale gidileceğine dair yaklaşımlar sola nüfuz etmeye başlar. anda da muazzam bir Latin Amerika, kır gerillası romantizmi çıkıyor. Bu romantizm, silahlı mücadele ve derhal biraz sonrasında gelen sert bir tasfiye, 12 Mart ile neticelenecek; bu türlü bir olgu var. Kurt Kanunu bu türlü bir iklimde ortaya çıktı.

Kitapta İzmir suikasti fon olarak yer alır. Mustafa Kemal’in kendi iktidarını kurduğu bir dönem, 1920’lerin ortasındayız. Eski İttihatçı etraflarda kendilerine “Biz A Takımı iken B bile değil C Takımı’nda olanlar iktidar oldu” diye bir güç vehmetme söz konusu, iktidar arayışları var. Suikaste, silaha başvurarak çarçabuk iktidar olabileceklerine yönelik inanç yaygın. Eski komitacılık refleksleri de var. Bu arayışlar, bir suikast hazırlığına dönüşür. 

Bu tıp arayışların ete kemiğe büründüğü, fakat sonradan buralara müdahale edildiği kitapta işlenir. Teşebbüs muvaffakiyete ulaşmaz, sonrasında eski İttihatçı ögelere karşı önemli bir tasfiye yaşlanır.

– Yani devrine de bir mesaj mı veriyor?

Tabii. Kemal Tahir, “arkadaşlar bu iş çata patla, silahla komitacılıkla olmaz” diyor, kendi romanıyla.Kurt Kanunu sadece bu da değil.

Bir yandan erken Cumhuriyet’imizde nasıl bir takım çekişmesinin yaşandığını anlatırken bir yandan da tek tek bireylerin dramını verir. O günkü siyasetin biçimlenme dinamiklerini de verir; İzmir İktisat Kongresi’nden sonra çok apayrı bir tarafa gidilmesini de verir. Bir yandan da erken Cumhuriyet’in zenginliğinin kaynağını da tartışmaya açar. Bir toplumsal tarih metni olarak filan değil, bir muharrir kimliğiyle, estetik bir kavrayışla farklı bir kıssa kurar. Soru sorar.

İzin verirseniz çok uzatmadan romandan bir kısmı anlatmak istiyorum. Bence Kurt Kanunu’nda Perihan karakterine çok dikkat edilmesi gerekiyor. Kendisi, bir İttihat ve Terakki takımının eşidir. Eşinin meskenlerinde bulunmadığı bir sırada, eşinin arkadaşının bir takipten kaçtığını görür, onu eve alır, saklar. O günkü ahlakî normlar çerçevesinde o karakter Perihan Hanım’la evliliği sürdüremeyeceğini söyler. Ayrılırlar. Perihan karakteri bunu niçin yapar? Sorumluluk hissiyle davrandığı için. Romanın baş karakterlerinden Emin Bey, Perihan’ın ağabeyidir. Kara Kemal, Emin Bey’in evinde saklanmaktadır ve sonrasında o meskenlerinde öldürülür. Emin Bey İzmir suikasti davasında yargılanır. Perihan ikinci kere bir davranışın bedelini ağır biçimde ödemektedir. Yeniden romanın baş karakterlerinden Abdülkerim kaçmakta, sıkı bir şekilde aranmaktadır. Kaçaktır. Sıkışmıştır. Sığınacak yeri kalmamış bir halde, Emin Beyefendilerin evine tekrar bir umut gelmiştir. Kapıyı çalar. Perihan, iki sefer bedel ödemiş biri olarak, bir defa daha maliyet ödemeyi göze alamaz, Abdülkerim’i eve almaz, kapıyı kapatır. Emin Bey, kimin geldiğini sorar; Perihan söylemese de Emin Bey “Emin Bey’i soran arkadaş, ben buradayım” diye naralanarak sokakta kaçağın peşine düşer. Romanın finali böyledir.

Onca kayıplar, ıstıraplar yaşamalarına karşın insanların toplumsal olarak sıkışmış bir beşere yardımcı olma ve sıkıntılara taraf olma manasında muazzam bir sorumluluk üstlenmeleri bahsi vardır. Kitapta başlıbaşına kocaman bir kısım olarak sorumluluk konusu işlenir.

Romanın yalnızca bir sol eleştirisi, erken Cumhuriyet eleştirisi gibi okunması, kitaba, müellife büyük bir haksızlık geliyor bana.

– Yerleşik tarih anlayışına ve toplumu manaya biçimine itirazı yapıtlarındaki temel eksen sanırım?

Üç seviyede itirazı var; yerleşik tarih anlayışına yani tüm tarihin 40-50 yıldan ibaret görülmesine; o gün için sol siyasete hâkim olan Batı fikrinin hazır kalıplarıyla Türk tarihin ve toplumunun açıklanması teşebbüslerine ve 1960’larda gençlerin siyasetle kurduğu münasebetin mahiyetine, silahlı mücadele prosedürlerine, benzer şekilde askeri müdahale aracılığıyla iktidara gelme arayışlarına.

Sol Bölünmeler Üstüne Konuşma’da, durun şuradan okuyalım: ”Ben, 1960’tan bu yana olan sosyalist eylemleri, sosyalist olayları, sosyalist davranışları, sosyalist kümeleşmeleri, müspeti göstermesi bakımından değil, neyin olamayacağını göstermesi bakımından değerlendiriyorum”

– Bu dışarıdan bakışta örgütlü sol siyasette yer almamış olmasının tesiri var mıdır?

30’lu yıllarda örgütlü solu görmüş, o tecrübesi yaşamış. ama bütün o sol entelektüel çevrelerle hep bağlantı içinde olmuş. O denli ki TKP ile ilgili bir görüşme olacaktır, birine ulaşılacaktır, ulaşılamaz, son deva Kemal Tahir’e gidildiğinde, Kemal Bey o bağlantısı kuracaktır.

Bu gözlemlerinden ve yaşadıklarından yola çıkarak bu şekil hareketlerin salt pratik üzerinde şekillendiğini söylüyor. Uzak duruyor, angaje siyasi ilişkiler geliştirmiyor. Aralı. Bu çok net. Sol siyasetin teorisizliğini, ki o ‘sıfır teori’ diyecektir, eleştirir. Türkiye’yi tanımayı, Marksizmin, klasikler manasında, bizimle ilgili ne söylediğini önemser, teorinin de ülke gerçeklerini bilmemekten kaynaklandığı tespitinde bulunur.

Şimdi, Göl İnsanları’nda çok enteresan bir tartışma var. Bulgaryalı İbrahim karakterinin, ki Türkiye’de Selanik ve Bulgaristan muhacirleri aracılığıyla sol kültürün yaygınlaşması gibi bir olgu da var, Terkos’ta bir grup çalışanla çalışırlarken resmen artı-değer teorisini anlattığı bir kısım vardır. İşverenin onları sömürdüğüne dair bir tahlil yapar, yanındakilerden biri, hikayenin baş karakteri, “Hep birlikte oturuyoruz, çalışıyoruz, para kazanıyoruz işte” aynıi cevap verir. bu emek sömürüsüne itiraz etmeyen adam, işverenin ergen bir erkek çocuğunu cinsel istismarına itiraz eder. Sömürüye, maddi sömürüye itiraz etmeyen insan, ahlaki motivasyonlarla işverene itiraz eder.

1941’deyiz. Kemal Tahir’in Marksizmle alakası şimdi kaba saba bir materyalizm seviyesindeyken, bu olgu üzerine düşünmesi ilgi alımlı. 

“Kalemle kılıç arasındaki Kemal Tahir”

– Devlet Ana onun bu eleştirelliğini yansıtan temel yapıtlardan biri olarak görülüyor. Toplumu tarihi akışla manaya ve açıklama konusunda bu eser tam olarak ne söylüyor?

Toplumu Batı gelişme çizgisiyle açıklamaya itiraz eder bu yapıtla. Devlet Ana da çok katmanlıdır. Osmanlı Devleti’nin kuruluş devrine, şimdi beylik olma sürecine ilişkin 2 aylık bir süreyi anlatır.

Doğu ve Batı toplumlarının farklı olduğunu anlatır, bu farklılık oryantalistik ve dikotomik bir farklılaşma değildir. Hem İslam hem Bizans hem de Osmanlı geleneğinin Batı’dan farklı olduğu tespitinde bulunur ve burada bir siyaset önerilecekse bu dinamiklerin göz önünde bulundurulması gerektiğinin altını çizer.

Öte yandan 1960’lı yıllarda imparatorluğun kaybı, kendi meselelerini bağımsız bir şekilde çözme kapasitesi geliştiremeyiş ve daima Batı müdahalesine maruz kalmanın yarattığı bir psikoloji hem entelektüellerde hem de geniş toplum bölümlerine yaygındır. Bir cins aşağılık kompleksi. Yapamayız, edemeyiz… Diğer yandan da Türk tarihi de 50-60 yıla indirmişsiniz zaten… Kemal Tahir Devlet Ana ile buna itiraz eder. Türk beşerinin çok farklı tarih periyotlarında bir hayatta kalma hüneri ve performansı olduğunu romana döker. Bir avuç insan; bir tarafı batak, bir tarafı Bizans, bir tarafı Moğol… Kaçacak yeri yok, orada tutunmak zorunda. Bu ortada Kemal Tahir muazzam bir coğrafya bilgisini yapıta yedirir. O insanların tutunma marifetini, örgütleşme kabiliyetini ve siyasete dönüşmesini harika bir öykü anlatıcılığıyla dile getirir.

Kemal Tahir’in çözülmenin romancısı olduğunu söyledik… Bakın, Devlet Ana’nın geçtiği dönem, bütün büyük güçlerin çözüldüğü bir periyottur. Bizans çözülmüş, Anadolu Selçuklu diye bir şey kalmamış, Moğol eski gücünü yitirmiş, toparlanıp kaçmanın sıkıntısında. Her şeyin çözüldüğü, bittiği, krize girdiği bir tarih döneminde bir avuç insanın, kısıtlı imkanlara karşın devlet oluş öyküsü… Bir öbür deyişle Devlet Ana’nın, yeni baştan başlamanın imkânlarına, bu coğrafyada siyaset yapmanın imkânlarına değindiğini, bunu tartışmaya açtığını düşünüyorum. Bu coğrafyada yaşayan bütün ögeleri kuşatıcı bir siyasetin imkânlarına baş yorar.

Eser bir yandan da otobiyografiktir. Oradaki Kerim Can karakterini, Kemal Tahir gibi düşünülebiliriz.  Roman boyunca, Kerim Can’ın karakteri etrafında, kılıçla kalem arasında muazzam bir tansiyon vardır. Medreseyi mi seçecek, savaşçı mı olacak? Bir cins Kılıç mı Kalem mi? Tartışması. Bu tansiyon, Kerimcan’ın dramına dönüşür. Sonuçta, spoiler vermeyelim ama, Kerim Can’ın seçimi Kemal Tahir’in seçimidir. Solu, solun siyaset yapma biçimlerini konuşurken, bu mevzuyu da göz önünde bulunduralım.

– Yakın vakitte Ketebe Yayınları’ndan iki kitap çıktı: Kolaya Kaçmayalım ve Yüz Bin Çiçek Saksısına Bakan On Adam. İlki Tahir’in 1950, yani hapishaneden çıkışı sonrası kaleme aldığı yazıları; ikincisi ise hapishaneye girmeden önce Son Posta’da yayımlanan yazı ve röportajlarını içeriyor, yani gazetecilik dönemini… İlk kere bir araya getirildi ve yayımlandı bu yazılar, röportajlar. Siz de bu projenin başında yer alıyorsunuz, neden bu türlü bir şeye ihtiyaç duydunuz?

Bir sefer Kemal Tahir’le ilgili mevcut okumalar Nâzım Hikmet’le tanışması, onunla münasebeti ve 1950 sonrası Anadolu gerçekliği üzerine yazdığı romanlara odaklanıyor. Hayır, Kemal Tahir 1930’lardan daha erken periyotta, 20’li yaşlarının ilk yarısında büyük muharrir olmanın bütün işaretlerini vermişti. Geçit dergisinde yazdıkları bunun ispatıdır. Son Posta yazıları da… benzer şekilde bu periyotta yazdığı hikayeler, tefrikalar da…

İkinci evresinde, gazeteciliğe başladığı, sol çevrelerle münasebet kurduğu yıllar ve burada da Kemal Tahir röportajcılığının ne kadar iyi olduğunu görüyoruz. Yüz Bin Çiçek Saksısına Bakan On Adam’da okursunuz: “İcra Dairesinde Bir Saat”, “Adliye Koridorlarında Bir Gün”, “Beyoğlu’nda Bir Pazar…” Bu yazılarında muazzam bir müşahede gücü var. Kısası, 1938’de Kemal Tahir cezaevine girmeden önce büyük muharrir olmanın bütün işaretlerini verir.

Kemal Tahir bilhassa Devlet Ana, Kurt Kanunu ve Yol Ayrımı’nda sahiden üzülerek ifade edilmeli ki sol niyet etraflarında mahkûm edilmeye başlar. Hem Cumhuriyet periyodundaki siyasetin işleyişine dair eleştirel ve sorgulayıcı hali hem de Osmanlı mirasına öbür türlü bakmasından ötürü yahut o günkü sol siyaset yapma biçimlerini kritik ettiği için… Bir tıp gömülme muamelesine maruz kalır. Tenkitler birbiri gerisinden gelir.

Kemal Tahir sıhhatinde bütün o tartışmalara yanıt vermiştir. Beş Romancı Tartışıyor, roman sanatı üzerine ne kadar düşündüğünü, Anadolu gerçeğine ne kadar hâkim olduğunu gösteriyor. Türk Romanı açık oturumunda yeniden bu tartışmalara yanıt veriyor. Gömülme süreci bunların üzerini örtüyor. Bütün bunlar Kemal Tahir’in toplum tarihi tartışmalarına, devlet-siyaset sorununa de olağanüstü net ve berrak şekilde baktığının göstergesi.

Kemal Tahir’le ilgi kurma bağlamında, müelliflik serüveni ve sol siyaset üzerine kanıları bağlamında bu iki kitabın iyi okunması gerektiğini düşünüyorum.

Bugüne ne söylüyor?

– Pekala neden Kemal Tahir’le alaka kuralım? Kemal Tahir’i anladığımızda bugüne dair neyi anlamış olacağız?

Kemal Tahir, Türk edebiyatında sıkıntısı olan müelliflerden. Türkiye’nin problemleriyle direkt alaka kurmuş ve onun üzerine düşünmüş, bunları romanlaştırmıştır. Bunlar eski Sovyet üslubu ideolojik roman gibi de değildir. 60’lı yıllarda birlikte anıldığı diğer edebiyat isimlerine bakıldığında hâlâ hayatiyetini sürdüren klasikleşmiş bir muharrir. Okurda karşılık bulan, kalıcılaşan bir muharrir.

Okur, Kemal Tahir’le bağ kurdukça kendisiyle ve Türk çağdaşlaşma serüveniyle; burada aydının, entelektüelin, bürokratın tutumuyla alaka kurmuş olur.

Örneğin bakın, Esir Kentin İnsanları ve Esir Kentin Mahpusu’nda Nermin Hanım karakteri, çağdaş bayan ve aile tartışmalarında muazzam bir perspektif verir size. Bayan yahut erkek temsili probleminin dışında bir şey söylüyorum. Kemal Tahir’in geliştirdiği Nermin Hanım karakteri ilk kitapta çok naif bir karakterdirfakat Esir Kentin Mahpusu’nda güçlü bir karaktere dönüşür ve bir anda aydının zayıflığını anlatmak konusunda kilit bir pozisyon kazanır; “Siz ailenizin ve çocuklarınızın sorumluluğundan kaçmak için hapishanelere kaçtınız” der. Aslında Kamil Bey’e hitaben söylenen söz, bir anda aydının zayıflığını söze dönüşür.

Biraz önce bahsettiğimiz gibi okur, Kurt Kanunu’nun sonundaki “sorumluluk” tartışmasıyla kendi içinde yaşadığı toplumun sıkıntılarına müdahil olma üzerine düşünecektir. Daha faal bir özneleşme imkânı yakalayabilecektir. Genç neslin nasıl bir süreçten geçtiğimizi anlamaları için Bir Mülkiyet Kalesi’ni okumalarını öneririm örneğin. Koca bir imparatorluğun elimizden nasıl yitip gittiğini, onun dertlerini göreceklerdir…

“Batı sorunu”: Tarih, geçmiş, kültür sizi bırakmaz

– Kemal Tahir’de ve periyodundaki diğer aydınlarda Batı, Batı’ya nasıl yaklaşılması gerektiği, Batılılaşma merkezî temalardan birini oluşturuyor. Kemal Tahir, Batı’yı nasıl görüyor, biraz açalım mı?

Öncelikle şunu söyleyelim, siyaset seviyesinde bir eleştiriyi bir dünya kavrayışı haline dönüştürmemek lazım. Ben Türk çağdaşlaşmasını izahta Kemal Tahir’den farklı düşünüyorumfakat o, III. Selim’le başlayan yenileşme sürecinde bir şeyleri gözden kaçırdığımızı; siyasetlerin kendi toplumsal, tarihî ve mülkiyet gerçekliğimize uymadığını, bir türlü de ilerletemediğimizi düşünür. İster yeni ekonomi yaratma biçimleri, ister İttihatçılar, ister Mustafa Kemal dönemi… Toplamda bu uygulamalara itirazı vardır; uygulamaların bir türlü kökleşememesi nedeniyle yöneltir bu tenkitlerini. Lakin siyaset seviyesinde eleştirilerdir bunlar.

Öte yandan Batılılaşma eleştirisi gerek Cumhuriyet öncesi gerekse Cumhuriyet sonrasında bir devamlılık içerisindedir.bu Kemal Tahir’in çağdaş dünyayla münasebet kurmayı reddetmesi manasına gelmiyor. Muhafazakâr perspektiften bakmaz. Taşradan konuşmaz… Galatasaray Lisesi’nde okumuş; kendi yaşadığı dönem içerisinde Batı edebiyatının bütün mahsûlleriyle bağ kurmuş. Fransız Edebiyatı’nı, Rus Edebiyatı’nı, Amerikan Edebiyatı’nı tüketmiş bir isim. Kapalı bir taşralılık, dünyaya kapanma manasında bir Batılılaşma eleştirisi yok Kemal Tahir’de.

Batılılaşma ismine uygulamaların kurumlaşamaması üzerine düşünmemiz gerektiğini, bunun sonuçlarını gördüğümüzü ve yanlışta ısrar etmememizi söyler. Bizim öykümüzün öbür türlü geliştiğinin altını çizer.

– Marksizme de bu türlü bir yerden yaklaşıyor sanırım…

Marksizmi de Batılılaşmanın içinden ve onun devamı niteliğinde görüyor. Bana kalırsa doğru. Nasıl pekala? Tüm İslam dünyasında sol, Batılılaşmanın en çok önemli acentasıdır, aracılığını sütlenmiştir. Gelenekten kopuş, laisizm, milliyetçilik…sol fikir ile bağlantı içinde gelişmiştir.

– O devrin Batı tartışmalarının bugüne nasıl yansımaları var? Toplumun Batı’yı algılayış biçimi ve devlet seviyesinde ele alış biçimi nasıl?

Bu yalnızca Türkiye’nin sorunu değil. Kemal Tahir’in de sorunsallaştırdığı üzere bizim 200 yıllık bir Batı meselemiz var. Dostoyevski de bunu sorunsallaştırıyor, Tolstoy da öyle… Anna Karenina sadece tutkulu bir aşk öyküsü değildir. Rus toplumunun hikayesi, Rus çağdaşlaşması, kalkınması, Batı sorunu bağlamında da okuyabiliriz bu yapıtı.

Rusya’nın da İran’ın da Mısır’ın da bizim de bir Batı sıkıntımız var özetle.Çin’in de.  Bütün Doğu’yu kastediyorum…

Bugün 1960’lı yılların gerisine düşmüş durumdayız, artık bir Batı sorunu problemi yok. Herkes hükümran telaffuzun içerisinden konuşuyor. Türkiye’de gerek globalleşmeyle ilgili, gerek postmodernizm tartışmaları, derhal tamamı, o telaffuzun içinden gerçekleşiyor. Bütün bu tartışmalara itiraz sadedinde Türkiye gerçekliği odaklı -Dostoyevski yahut Kemal Tahir benzeri- bir ilgi yok. Güya dünya bundan sonra bu türlü gidecekmiş algısı var.gitmiyor ve siz uluslararası sistemin bir kesimi olmanıza karşın Batı’ya dâhil olamıyorsunuz. Net.

– Neden Türkiye Batı’nın bir kesimi olamıyor?

Hristiyan olmasına, Marksizm’le bağ kurmuş olmasına ve sosyalizm tecrübesine karşın Rusya dahi Batı ve çağdaşlıkla ilgiyi kuramıyor. Yapı, coğrafya, tarih, geçmiş, kültür sizi bırakmıyor.

Dolayısıyla Batı sorumumuz, çağdaşlık problemimiz olmaya devam edecek. Bu da Kemal Tahir’i çağdaş kılan sorunlardan bir adedidir. Şayet yatıp kalkıp çağdaşlık karşısındaki Rus bireyini araştıran Dostoyevski’yi okuyorsak yatıp kalkıp Türk toplumunu araştıran Kemal Tahir’i de okuyacağız.

– Son olarak hep solun içinden yazmış bir isim olmasına karşın bugün Kemal Tahir’in soldan bir portresinin çizilememiş olması neden olabilir?

Bana göre yalnızca sol değil; Türkiye İslamcılığı, muhafazakârlığı ve Türk siyasi aktörleri Kemal Tahir’le öteki türlü bir bağ kurmak durumunda. Kemal Tahir kutsal bir isim değil, dogmalar yazmadı,fakat bizim kendi gerçekliğimiz üzerine düşünme imkânları sunuyor. Bu bakımdan Türkiye’nin bütün ideolojik ve siyasi yapılarının ilgi göstermesi gereken bir isim. kestirmeden söylersek kafayı gidip vuruyoruz, Kemal Tahir “kafayı vurmamanın”, “arabayı devirmeden siyaset yapmanın” imkanı üzerine düşünmenin, soru sormanın romancısıdır.