Kariyerlerinden vazgeçmek zorunda kalan Afgan kadınlar anlatıyor: “Çığlık atmak istiyorum”

Turpekai Gharanai
BBC Afgan Servisi

Nadia, Liza ve Zala için Taliban’ın Afganistan’ın denetimini geri almasından bu yana geçen üç yıl uzun ve acı vericiydi.

Şimdi 30’lu yaşlarında olan bu bayanlar, İslam’ın çok katı bir yorumunu takip eden kümenin 2001’de devrilmesinden sonraki yirmi yılda eğitim ve istihdamda büyük ilerlemeler kaydeden bir kuşağının mensuplarıydı.

Bazıları mesleklerinde yükseldi ve çok önemli durumlara geldi. Lakin 15 Ağustos 2021’de Taliban başkent Kabil’e girdiğinde ve bayanlara bir kere daha kısıtlamalar getirmeye başladığında, işler bilakis dönmeye başladı.

Taliban bunun süreksiz olduğunu söylese de, artık ortaokullar, liseler ve üniversiteler kız çocuklarına ve bayanlara kapalı. Bayanların parklara ve spor salonlarına gitmelerine de izin verilmiyor.

Çalışmaları yasak değil, lakin sağlık ve eğitim alanları birkaç istisna dışında çoğu kamu hizmeti görevlerinden men ediliyorlar.

Birçoğu bakanlıklarındaki görevlerinden alındı. Küçük çaplı ve erkek hükümran özel dalda de fırsatlar kıt.

İyi eğitimli üç bayan bize kıssalarını anlattı. Güvenliklerini sağlamak için isimlerini değiştirdik.

‘İsmim bir tehdit haline geldi’

35 yaşındaki Nadia, hükümette ekonomi alanında çalışan üst seviye bir uzmandı, lakin çalışmaya devam etmesine izin verilmediğini söylüyor.

“Kendi maaşım vardı. Kendi masraflarımı kendim karşılıyordum” diyor.

“Arkadaşlarım vardı ve birlikte vakit geçiriyorduk. Hayatımızın tadını çıkarıyorduk. Öğlen ya da akşam yemeklerinde buluşuyorduk. Şimdi, kardeşimin akşam yemeği için bir şeyler getirip getiremeyeceğini görmek için bekliyorum. İçim acıyor” diye ekliyor.

Eskiden ayda 90.000 Afgani (1.277 ABD doları) kazanıyordu ve 15 kişilik bir aileyi geçindiriyordu. Şu Anda hepsi kardeşinin eline bakıyor, fakat geliri, şirketinin iş yapıp yapmamasına bağlı olarak değişiyor.

Nadia, daha önce yüzünü kapatmadan ya da kimliğini gizlemeden bayan haklarını açıkça savunduğunu, lakin artık kendisinin ve ailesinin güvenliği için bunu yapamadığını söylüyor. “İsmim benim için bir tehdit haline geldi” diyor.

Pek çok işe başvuruyor. “Kadınlar için fırsatlar sınırlı ve çok sayıda müracaat var” diyor. Bir seferinde, kendisine iş için fazla nitelikli olduğu söylendi.

“Depresyondayım. Günde bir kere yemek pişirmekten öbür bir şey yapmıyorum. Kimseyle konuşmak bile istemiyorum.”

Çaresizlik hissi dayanılmaz hale geldiğinde, “derin derin nefes almak” için yakınlardaki bir dağa gittiğini söylüyor.

Nadia şu anda günlerini “gerçekleşmemiş hayallerini düşünerek” geçiriyor.

‘Acımı sözlere dökmem mümkün değil’

Kuzeydeki bir eyalette yaşayan ve üniversitede öğretim vazifelisi olan 36 yaşındaki Liza, “Kendimi karanlık bir odaya kapatıp çığlık atmak istiyorum” diyor.

Aralık 2022’de Taliban, tüm üniversitelere ikinci bir duyuruya kadar bayanların eğitimini askıya alma buyruğu verdi. Bayan öğretim görevlilerine de konutlarında kalmaları söylendi.

Liza işten çıkarılmadı, fakat aylık maaşı yaklaşık 36.000 Afgani’den (510 ABD doları) 4.900 Afgani’ye (70 ABD doları) düşürüldü. Eşi tamirci olarak çalışıyor ve aşağı yukarı benzer parayı kazanıyor.

Üniversitesindeki birkaç bayan öğretim görevlisinden biri olmaktan gurur duyuyordu ve ailesini maddi olarak destekleyebildiği için memnundu. Şu Anda kız kardeşinden borç para alması gerekiyor ve bunu geri ödeyebilecek mi bilmiyor.

Liza 11 yıl önce öğretim vazifelisi olarak çalışmaya başladı. Öğretmenlik yaparken aynı vakitte yüksek lisans yaptı ve o devirde yaşadığı gerilimin düşük yapmasına neden olduğunu düşünüyor.

“Kariyerim ve eğitimim için çocuğumu feda ettimfakat sonunda uğruna çalıştığım her şeyi kaybettim” diyor.

Üç çocuğu var ve hamilefakat doktora gidecek parası yok. Bazen çocuklarının onu ağlarken görüp nedenini sorduklarınıkendisinin açıklama yapmadan onlara sarıldığını söylüyor. “Acımı sözlere dökmem mümkün değil” diyor.

“Kariyerim ve aile masraflarım için endişelenmekten depresyondayım. Çocuklarıma iyi davranacak sabrım bile yok” diyor.

Taliban iktidara ilk geldiğinde Liza daha çocuktu. “Ülkenin her yerinde kıtlık vardı, insanlar ailelerini geçindiremiyordu” diyor. Ailesi onu İran’a götürdü ve orada yedi yıl kaldılar. “Çocuklarımın da aynı şeyi yaşamasını istemiyorum” diye ekliyor.

Liza kendini kötü hissettiğinde, küçük bahçesindeki çiçekleri sulamanın birkaç dakikalığına iyi hissetmesine yardımcı olduğunu söylüyor.

“Keşke biri gelip bizi bitkiler sulasa. Ölüyoruz ve kimse umursamıyor” diyor.

‘Adalet için mücadele ediyordum’

Şu an 30 yaşında olan Zala üç yıl önce askeri savcıydı. Hukuk ve siyaset alanında lisans okudu ve yüksek lisans yapıyordu.

Askerlerin suçlandığı davaları soruşturma rolünün “zorluklarla ve gayretlerle dolu” olduğunu söylüyor ve hatalılar tarafından birkaç kere tehdit edildiğini ekliyor. Lakin “özgür olmaktan ve adalet için savaşmaktan mutlu olduğunu” söylüyor.

Zala ailesinin geçimini sağlayan tek kişiydi ve başkentte yaşıyor. “Aldığım son maaş Kabil düşmeden iki gün önceydi” diyor.

Aylık yaklaşık 36.000 Afgani (511 ABD doları) kazanıyordu. Evli değil, maaşını kendisini ve altı aile üyesini geçindirmek için kullanıyordu. “Ama şu anda hiçbirimizin geliri yok” diyor ve birikimleriyle geçindiklerini söylüyor.

Zala sabah erken saatlerde spor salonuna gidiyorduartık yasak ve eğitimine devam edecek parası da yok.

“Tek yaptığım salonun köşesinde oturmak. Ev işlerini bitirdiğimde ya sosyal medyaya giriyorum yahut bütün gün uyuyorum. Hiç umudum yok, hiç motivasyonum yok” diyor.

“Önceki hükümette de bayanlara yönelik tehditler vardı ama haklarımızı savunan bir sistem ve kanunlar da vardı ve ses çıkarabiliyorduk” diyor. “Uçmak için kanatlarımız vardıTaliban kanatlarımızı kesti.”

“Halkımın hakları için savaşıyordum” diyor. “Ama şu anda hiçbir kıymetimiz yok. Giysilerimizin rengini bile seçemiyoruz.”

“Hiç bu kadar kötü olmamıştı. Yaşadığımız an ve geleceğimiz kapkara. En ufak bir umut ışığı bile göremiyoruz.”