Nefret suçları neden kayıtlara geçmiyor?

Ece Çelik

İnanç Özgürlüğü Teşebbüsü’nün geçen ay açıkladığı 2023 Türkiye’de Din, İnanç ya da İnançsızlık Temelli Nefret Hataları Raporu’na göre geçen yıl Türkiye’de Hristiyan ve Musevilere yönelik işlenen nefret hatalarında artış var. İnanç ya da inançsızlık temelli en çok nefret kabahatinin 18 olayla İstanbul’da işlendiği, akabinde da 4 olayla Şanlıurfa’nın geldiği görülen raporda kayıtlara geçmiş toplamda 47 nefret suçu yer alıyor. Fakat bu sayının gerçekte daha fazla olabileceğini düşünen uzmanlar, nefret hatalarının diğer suçlara göre daha az ihbar edildiğine ve raporlandığına dikkat çekiyor.

Araştırmalar da bu görüşü doğruluyor. Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı’nın “Nefret Kabahatlerinin Bildirilmesini Teşvik Etmek: Kolluk Kuvvetlerinin ve Diğer Yetkililerin Rolü” başlıklı raporuna göre nefret kabahatine maruz kalan her 10 bireyden 9’u uğradığı saldırıyı herhangi bir yere bildirmiyor. Raporda birçok kişinin ihbarının sonuçsuz kalacağından yola çıktığı, sürecin zor olacağını düşündüğü ve polise güvenmediğini belirtiliyor.

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’na (AGİT) bağlı Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi nefret suçunu “Mağdurun, mülkün yahut işlenen bir suçun amacının, gerçek yahut hissedilen ırk, ulusal yahut etnik köken, lisan, renk, din, cinsiyet, yaş, zihinsel yahut fizikî engellilik, cinsel yönelim ya da diğer benzer faktörlere dayalı olarak benzeyenözellikler taşıyan bir kümeyle gerçek yahut o denli algılanan bağı, bağlılığı, aidiyeti, takviyesi yahut üyeliği nedeniyle seçildiği, bireylere ya da mala karşı cürümleri da kapsayacak şekilde işlenen her cins suç” olarak tanımlıyor.

Aşırı ideolojilerin yükseldiği bir devirde dünya genelinde de nefret hatalarında artış var.

Peki nefret suçlarına karşı neden kâfi tedbir alınamıyor ve bu suçlar neden kayıtlara yansımıyor?

Mağdurlar neden ihbar etmiyor?

Din, İnanç ya da İnançsızlık Temelli Nefret Cürümleri Raporu’nun yazarı Funda Tekin, nefret kabahatlerinin ihbar edilmemesinin aslında Türkiye’ye mahsus bir sorun olmadığını belirtiyor. Bu eğilimin çeşitli nedenleri olduğunu anlatan Tekin, öncelikle şahısların söylediği söz edilen eylemleri kanıksamış olabileceğine işaret ediyor.

“Nefret suçu kapsamında değerlendirilebilecek olayları suç olarak görmeyebiliyor yahut yaşananın kıymetsiz olduğunu düşünebiliyorlar” diyen Tekin, nefret hatasının tarifi ve sonlarının her zamannet olarak bilinmediğini ifade ediyor.

Mağdurların kimi zaman dışlanma korkusu yüzünden de ihbarda bulunmadığını söyleyen Tekin, adli süreçlerde ikinci sefer mağduriyet yaşandığı pek çok olaya şahit olduklarını ve kurumların mağdurlara gereğince destek vermediğini aktarıyor. Geçen yıl bilhassa bireylere yönelik fizikî saldırı sayısı ve oranında evvelki yıllara kıyasla artış gözlemlediklerini aktaran Tekin,Gazze savaşının akabinde Musevileri hedef alan olayların sayısında yükseliş olduğunu belirtiyor.

Türkiye’de “nefret suçu” düzenlemesi yok

Türkiye’de nefret cürümlerinin Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) yer alması için farklı vakitlerde farklı kanun teklifleri hazırlanmış olsa da halihazırda nefret hatasına özel bir düzenleme bulunmuyor.

Nefret hatalarının tespit edilmesinin zor olduğunu söyleyen Özyeğin Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Aras Türay, bir suçun nefret suçu olduğunun kanıtlanması için mağdurun ayrımcılık temelini oluşturan karakteristik özellikleri, örneğin dini inancı nedeniyle hedef olarak seçildiğinin de tespit edilmesi gerektiğini ifade ediyor.

Bu bahiste bir düzenleme olmadığı için adli mercilerin olayın nefret suçu teşkil edip etmediğine bakmadığını ve mağdurun makul bir karakteristik özelliği nedeniyle seçilip seçilmediğini araştırmadığını ifade eden Türay, devlet organlarının sivil toplum ile işbirliği yapmamasının da çok önemli bir eksiklik olduğunu vurguluyor. Türay, “Araştırma yapmaya çalışan sivil toplum örgütleriyle hiçbir bilgi paylaşılmıyor. Elde edilen sayılar makul kişi ve kuruluşların uğraşlarıyla sınırlı kalıyor” diyor.

Devlet düzeneğinde çoğulculuğa dayalı demokratik bir anlayışın hâkim olmadığının altını çizen Türay, azınlık mensubu mağdurların birçok durumda kabahatlerle ilgili adli mercilere başvurmadığını, bunun da gerçek sayılara ulaşılmasının önüne geçtiğini belirtiyor. 

Hukuki süreç nasıl işliyor?

Peki bir kişi nefret cürmüne maruz kaldığında nasıl bir türel süreç işliyor? Hukukçu Aras Türay şöyle anlatıyor:

“Suçun soruşturulması için şikayet kaidesi aranmışsa, mağdurun suçu ve hatalıyı öğrenmesinden itibaren altı ay içinde savcılığa ya da kolluğa başvurarak yazılı ya da kelamlı olarak şikayetçi olduğunu bildirmesi gerekmektedir. Birtakım suçlar için şikayet kuralı aranmıyor. Bunlara re’sen (kendiliğinden) soruşturulan suçlar denmektedir. Bu durumda herhangi bir suç duyurusunda bulunulmasa dahi yetkili merciler tarafından suçun öğrenilmesiyle soruşturma sürecine geçilecektir. Dava aşamasında mağdur olan kişi şahit olarak dinlenecektir ayrıyeten mağdur davaya katılarak kanıtların tartışılmasında faal rol oynayabilir.”

Nefret hatalarında cezasızlık sorunu olduğunu belirten Türay’a göre özel bir düzenleme olmaması bu hataların sıradan suçlar gibi cezalandırılmasına neden oluyor.

Kapsamlı nefret suçu düzenlemeleri ve bilgi toplamaya ilişkin düzeneklerinin kurulmasının ehemmiyetini vurgulayan Türay, tesirli mücadelenin sırf hukuk kanalıyla olmayacağını söylüyor. Ayrımcılığa karşı toplumsal kampanyalar, kamu spotları, eğitim programları gibi faaliyetlerin organize edilmesi gerektiğini ve nefret cürümleri mağdurlarının desteklendiğinin ortaya konması gerektiğinin altını çiziyor.

Son üç yılda en çok nefret suçu Hristiyanlara yönelik

Girişim’in raporuna göre 2023 yılında dini inanç yahut inançsızlık temelli 26 tehdit ya da tehdit edici davranış, 11 bireylere yönelik şiddet içeren saldırı, 9 ibadet yeri ya da mezarlıklara zarar verme, 7 mala ya da eşyaya zarar verme, 3 hakaret ve 1 taciz olayı yaşandı.

2020’den bu yana en çok 52 olayla Hristiyanlar, 42 olayla Aleviler ve 23 olayla Yahudiler nefret kabahatine hedef oldu. Raporda bu bilgilerin Türkiye tarihi boyunca birçok defa hedef alınmış olan bu gruplara karşı kemikleşmiş önyargıların ve düşmanca tavırların sürdüğünü gösterdiği belirtiliyor.

Çalışma medya izleme çalışması, din ve inanç topluluklarının bildirimleri ve ilgili kurum ve şahıslarla irtibata geçerek toplanan datalarla oluşturuldu.