‘Ortadoğu’daki değişimde Ukrayna etkili oldu; Rusların, ABD ve NATO’ya meydan okumasını gördüler’

Biden yönetimi, ABD’nin dünya çapındaki hegemonyasında yaşanan gerilemeyi bilakis çevirmeye çalışırken, Ortadoğu’daki klasik müttefiki Suudi Arabistan’la gidişatı bilakis çevirme uğraşları dikkat çekiyor.

Batı medyası, Biden idaresinin Suudi Arabistan ve veliaht prensi Muhammed bin Salman ile alakalarda ‘resete’ yöneldiği yolunda haberlere yer verir oldu. ABD’nin Trump döneminde kotardığı İsrail’in Arap ülkeleriyle olağanlaşmasını içeren İbrahim/Abraham mutabakatlarını Suudi Arabistan’a genişletecek şekilde müzakereler yürüttüğü belirtiliyor. Riyad’ın bilhassa nükleer teknoloji konusunda pazarlıkları yansırken, Biden idaresinin İsrail’i de içerecek yeni güvenlik yapısı için bastırdığı haberleri geliyor.

Çin ve Rusya’nın Ortadoğu’da giderek daha tesirli hale geldiği bir ortamda ABD’nin Ortadoğu’da ‘yeniden konumlanma’ uğraşları ve bunun bölgedeki gelişmelere yansımalarını araştırmacı müellif Emir Aşnas ile konuştuk.

‘Veliaht prens ilk başta çuvallasa da dünya şartlarındaki büyük değişim imdadına yetişti’

Emir Aynas’a göre, Ortadoğu’da öncü ülke Suudi Arabistan’ın siyasetlerine da yansıyan gelişmeler ABD hegemonyasındaki gerilemeyle alakalı. Bu durumdan bölgenin enerji potansiyeliyle önde gelen ülkesi olan Suudi Arabistan’ın en çok yararlanacak ülke olduğunu belirten Aşnas, veliaht prensin iktidarının başlarında ‘çuvallama’ yaşasa da dünya şartlarındaki büyük değişim imdadına yetişmiş durumda:

“Global olarak dünyadaki değişimin Ortadoğu’ya yansıması. Esas itibarıyla Amerika’nın birkaç farklı şekilde dile getirilen hegemonyasındaki gerilemeyle ilgili. Amerika da bunun farkında. ABD Ulusal Güvenlik Danışmanı Sullivan’ın mayıs ayında kendileri açısından da yeni dünya sisteminin ne tıp riskler içerdiğini açıklayan bir konuşması oldu. Bir manada dünya neo-liberalizmin ötelenmeye başlandığını görüyoruz. Bu gerileme Ortadoğu’ya da yansıdı. Suudi Arabistan bölgede mevcut hegemonya gerilemesinden en çok yararlanabilecek ülke. Ekonomik olarak ilk 20 içerisinde. Suudi nüfusunun 35 milyon, bizim ise 85 milyon civarında olduğunu düşünürsek milli gelir açısından hayli üzerimizde bir ülke. Ekonomik manada potansiyeli de çok daha yüksek. Kaynaklar itibarıyla, bilhassa enerji açısından dünyanın en önde gelen ülkelerin arasında. Bir de idarenin fiili hakimi olan veliaht prensin ekonomik gelişmeye yönelik bir rolü var. İlk başta veliaht prens diplomatik ve siyasi olarak da çuvalladı. Kaşıkçı olayı oldu, Lübnan Başbakanı’nı kaçırdı. Fransa, Lübnan ile birlikte devreye girince kurtarabildiler. Ama açıkçası dünya şartlarındaki büyük değişim bir manada onun imdadına yetişti.”

‘Rusların meydan okumasını ve bunun mümkün olduğunu gördüler’

Aşnas, Ortadoğu’daki değişimde Ukrayna çatışmasının belirleyici olduğunu belirtirken, bölge güçlerinin Rusya’nın ABD ve NATO’ya meydan okumasını görmelerinin ehemmiyetine dikkat çekti. Aşnas, bunun ABD ile yeni formatta ilgilere yönelmeye yol açtığını vurguladı:

“Bence burada Ukrayna savaşının belirleyici oldu. Rusların, Amerika ve NATO’ya meydan okumasını gördüler. Bunun mümkün olduğunu ve dünyanın değişmekte olduğunu gösteren en iyi işaret olarak gördüler. Bunun tesirleri hem Rusya ile petrol üretimi açısından hem de Çin ile ilişkileri açısından geliştirilmesi oldu. Bu durum Amerika ile alakalarının kesileceği manasına gelmiyor. Yalnızca yeni belirmeye başlayan çok kutupluluğun nimetlerinden faydalanmak söz konusu. Bütün taraflarla mevcut ilişkileri yeni formatta sürdürerek başta çok önemli güçlerle de ilişkiler kurmaya dayandırıldı. Bunda başarılı olduğunu da görüyoruz.”

‘Suudilerin Sünni İslam’ın temsilcisi olarak kültürel ve siyasi tartısı var’

Suudilerin Sünni İslam’ın temsilcisi olarak tüm Arap dünyasındaki pozisyonuna atıfta bulunan Aşnas, Riyad’ın bu tartısını kullanarak sonuçlar elde ettiğinin altını çizdi:

“Suudi Arabistan’ın ekonomik gücü dışında kültürel ve siyasi bir avantajı var. Suudiler, İslam ülkeleri içinde çok önemli bir pozisyonda. Sünni İslam’ın temsilcisi. Bu özelliği de birçok Arap ülkesinde kültürel olarak yayılmış durumda. Gerek ekonomik gerek kültürel bağlantılarına dayanarak siyasi yükü var. Arap Birliği’nin sürükleyicisi pozisyonunda. Suriye’nin Arap Birliği’ndeki koltuğuna dönebilmesi tamamen Suudilerin inisiyatifinde gelişebildi. Bir evvelki yıl Cezayir bunun için çok uğraşmıştı. BAE yıllardır uğraşıyordu. Rusya tüm Arap ülkeleriyle bu mevzuda temastaydı. Bir manada bu lakin Suudilerin istediği devirde gerçekleşebildi. Bu türlü bir tartısı var.”

‘ABD yeni bir güvenlik sistemi istiyor. Suudi Arabistan da kendisi olmadan bunun olmayacağını biliyor’

Aşnas, ABD’nin Çin karşısında Ortadoğu’yu ‘sağlama almaya’ yönelik bir yeniden pozisyonlanma içinde olduğu görüşünde. Burada İsrail’i koruyacak bir güvenlik sistemi oluşturma sıkıntısı bulunduğunu belirten Aşnas, bunun için de Riyad’a ihtiyaç duyulduğunun altını çizdi:

“Ortadoğu’da Amerika’nın Çin karşısındaki duruşunu daha çok burayı sağlama almaya yönelik bir yeniden pozisyonlanma olarak görüyorum. ABD, İsrail’in varlığını ve güvenliğini de sağlayabilecek bir güvenlik sistemi oluşturma kederinde. Buranın en büyük olmazsa olmazı Suudi Arabistan. İbrahim muahedeleri Amerika ve İsrail’e belli bir muvaffakiyet getirdi. Suriye ve Lübnan’da herhangi bir gelişme yok ama diğer Arap ülkeleriyle temasların kurulması, barış demeyelim ama olağanlaşma mutabakatları imzalanması çok önemli bir gelişme. Burada halklar nezdinde meşruiyeti sağlamak için Suudi Arabistan’a gereksinimleri vardı. Suudi Arabistan’ın kültürel özelliği ve siyasi önderliği tüm Arap ülkelerinde bunu zarurî kılıyor. Bu olmadan bunu gerçekleştirmek mümkün değil. Suudiler de bunu biliyor.”

‘Suudilerin önderliğini ve meşruiyetini sağlayan bir pozisyondan çok geri adım atabilmesi mümkün değil’

Aşnas’a göre İbrahim muahedeleri ile muhakkak bir muvaffakiyet kaydedilse de İsrail’i de kapsayacak yeni model için Suudilerle muahedenin yapılabilmesi çok zor. Riyad’ın nükleer teknolojinin yanında, ABD’den gelişmiş silahlar talep ettiğini belirten Aşnas. Filistin probleminin de raftan indirilmesini gerektirecek şartlara atıfta bulundu:

“Ben bunun gerçekleşmesinin çok zor olduğunu düşünüyorum. Suudiler, Amerika’ya olağanlaşma için kimi koşullar ileri sürüyor. Barışçı nükleer gelişimin sağlanması ve Amerika’nın buna destek vermesi bunlardan biri. Bir oburu, Amerika’nın en gelişmiş silahlarına ulaşabilmesi. Burada bir sorun var. İsrail her ne kadar BAE ile anlaşma imzalasa da Amerika’nın BAE’ye birtakım silahları, uçakları vermesini engellemeye çalıştı. Varsayalım ki İsrail, Suudi Arabistan ile barış muahedesi imzaladı. Ama yarın oradaki bir değişiklikte o psikolojiye ve o silahlara sahip ülke idaresinin ne yapacağını bilemez. Onun için İsrail orada mümkün olduğunca taviz vermemeye çalışıyor. Amerika içindeki gücünü kullanıyor. Burada bir pürüz çıkacaktır. Bunlardan çok daha büyük olan pürüz Filistin. Bugünkü İsrail yönetimi ile, herhangi bir Arap ülkesini aldatabilecek daha önce Oslo’da olduğu benzeri bir gelişme sağlamak bile mümkün değil. Bir şekilde Filistin problemi kesinlikle raftan inecek. Suudi Arabistan ile İsrail’in olağanlaşmasını sağlayacak bir düzeye getirebilir mi, o başka bir bahis. Ben bunun çok mümkün olmadığını düşünüyorum. Suudi Arabistan halkını çok düşünüyor değil. Suudilerin önderliğini ve meşruiyetini sağlayan bir pozisyondan çok geri adım atabilmesi mümkün değil.”

‘Suudilerin diğer Arap ülkelerini de ikna etmesi gerekiyor ve bu çok mümkün değil’

Riyad’ın 2002’de İsrail ile olağanlaşmayı içeren barış planına atıf yapan Aşnas, bugün ise köprülerin altından çok suların aktığını ve Filistinli Arapların yaşadığı topraklarda bir devlet tesisinin şartlarının İsrail tarafından ortadan kaldırıldığını anımsattı. Aşnas, Suudiler geri adım atmak isteseler bile Arap dünyasındaki önderliklerini gözeterek hareket etmek durumunda olduklarının altını çizdi:

“2002 yılında Suudi Arabistan, İsrail ile olağanlaşma için geri adım koşullarını içeren bir ara barış planı ortaya attı. 2002’de Arap Birliği zirvesinde kabul ettirdi. Koşullara baktığınızda, İsrail’in işgal ettiği Suriye, yani Golan’dan ve Lübnan topraklarından çekilmesi vardı. Filistinli mültecilere, Aralık 1948’te BM’nin genel heyetinin 194 sayılı kararı uyarınca adillik kelamının sağlanması söz konusuydu. 1967’de işgal edilen Filistin topraklarında başşehrin Doğu Kudüs olan hükümran ve bağımsız bir Filistin devleti kurulması tahminen de en çok önemli ve son madde. Bunun sahada şartları yok. Köprünün altından çok su aktı diyebiliriz. İsrail 2002’de Batı Şeria’yı bir gravyer peynirine dönüştürdü. Yerleşimci sayısını 5 katına çıkardı. Fiilen isteseniz de bağımsız bir devlet kuramıyorsunuz artık. Filistin konusunda bunun çok mümkün olmadığını düşünüyorum. Suudilerin geri adım atmasını sağlayacak bir noktaya getirilebilir mi, çok şüpheli. Bu yalnızca Suudi Arabistan’ı da bağlayan bir karar değil. Karar verebilir ama Arap dünyasındaki ihtiyaç duyduğu bu önderliği yitirebilir. Suriye, Lübnan’dan çekilmesini istiyor zira Suriye ve Lübnan’ı da ilgilendiriyor. Filistinli mültecilere ilişkin madde Ürdün, Suriye ve Lübnan’ı da ilgilendiriyor. Burada yalnızca Suudilerin geri adım atması yetmiyor. Suudilerin diğer Arap ülkelerini de ikna etmesi gerekiyor ve bu çok mümkün değil.”

‘Nükleer teknoloji muhtemelen Rusya’dan alınır, onay için ABD’ye muhtaçlıkları var’

Aşnas, Riyad’ın ABD ile nükleer pazarlığının daha çok onay için olacağını ve bu teknolojinin ABD değil Rusya benzeri ülkelerden edinilmesinin söylediği söz edilen olacağını da belirtti:

“Nükleer teknolojiyi muhtemelen Amerika’dan değil Rusya’dan alacaklar. Oradaki şey daha çok onay almak, siyasi noktaya almak. Böylelikle Uluslararası Atom Gücü Ajansı ve diğer platformlarda İsrail tarafından baskıya ya da tacizlere maruz kalmamak. Bu programı geliştirebilmek için bu türlü bir şeye ihtiyacı var. Muhtemelen teknolojiyi öbür ülkelerden alacaktır, Rusya ve Çin gibi.”