Psikolojide terapinin yerini yapay zeka mı alacak?

Stanford Üniversitesi’nden Alison Darcy tarafından tasarlanan Woebot isimli uygulama bilişsel davranışçı terapi kullanarak depresyon teşhis ve tedavisinde en yüksek klinik araştırma oranına sahip. Herkese Bilim Teknoloji’de Merve Ozar,  Ali Berkol ve Beğenilen Kara’nın birlikte kaleme aldığı yazıya göre günlük soru-cevap cümleleri ile şahısların ruhsal durumlarını açığa çıkarmak üzere tasarlanan uygulama, şahısların negatif hislerini de daha objektif bir biçimde ifade etmelerini hedefliyor.

Psikolojide terapinin yerini yapay zeka mı alacak?

1997 yılında dünyanın en iyi satranç oyuncusu Garry Kasparov saniyede 200 milyon atılım hesaplayan Deep Blue’ya yenildi. 2016 yılında AlphaGo’nun dünyanın en iyi Go oyuncularından Lee Sedol’u yenmesiyle milyonlarca atak sayısı hesaplama ve sezgisel niyet kabiliyetine sahip yapay zeka ürünlerinin yetenekleri gözler önüne serilmiş oldu. Ve, evet, bizlere el sallayarak selam veren Asimo’dan bugüne çok şey değişti! Sağlık sektörü de yapay zekadaki bu değişim ve gelişimden hissesine düşeni aldı ve artan bir ivmeyle yatırım ve uygulamaya alanlarını arttırdı.

Araştırmalara göre, fizikî rahatsızlarla karşılaştırıldığında ruhsal rahatsızlıkların tespiti çok daha zor. Bu duruma ruhsal düşüncenin bireye verdiği yük, toplum içinde etiketlenme, finansal yetersizlikler ve tedaviye erişim seçeneklerin kısıtlanması da eklendiğinde ruhsal rahatsızlıkların tespiti çok daha zor hale geliyor ve güzelleşme sürecini geciktiriyor. Hastalık teşhisi, tanı-tedavi sistemleri ve görüntü tarama alanlarda yetenekleri kanıtlanan yapay zeka uygulamaları, psikoloji ve davranış bilimi alanlarında da ön plana çıkıyor. Bu uygulamalar, duygusal zeka yahut davranış bilimii bilgisayar tarafından simüle edilemeyen alanları da teknolojiye açık hale getiriyor. Massachusetts’te McLean Hastanesi klinik psikiyatri uzmanı Justin Baker, hastanın mimik, ses tonu, söz seçimi ve konuşma yapısının incelendiği ve işlendiği yapay zeka uygulamalarını desteklediğini belirtiyor1.

Yapay zeka uygulamalarının kullandığı modelleme, örneklendirme, bilgi tahlili ve ilişkilendirmei teknikleri ruhsal rahatsızlığın teşhis tanı basamağından takip sürecine kadar her süreçte kullanmak mümkün.

Yapay zeka tabanlı ruhsal destek tahlilleri birden fazla avantajla kendilerinden söz ettiriyor. İlk olarak, data tahlili ile teşhis süreci daha süratli ve kesin olabiliyor. Bunun yanında, yapay zeka ile birlikte tanısı konan hastalar tedavi sürecindeki planlı muayenelerinin yanında uzaktan da takip edilebiliyor. Bu sayede planlı muayeneler arası hastadaki ani değişiklikler, acil durumlar yahut teşhisin geçerliliği düzenli ve daima olarak kayıt altına alınabiliyor. Sonuç olarak, tedavi planı için gerekli tüm bilgiler en şimdiki hali ile incelenirken, tedavinin sürecini pozitif değiştirecek güncellemeler de en uygun vakitte yapılabiliyor.

Woebot neden daha başarılı?

Gruplardan birincisi iki hafta boyunca yapay zeka takviyeli Woebot ile sorunlarına tahlil ararken, diğer grup sırf bilgi verme hedefli olan diğer uygulamaları deniyor. Çalışma sonucunda, Woebot kullanan kümenin depresyon düzeyinde diğer gruba oranla çok daha fazla azalma olduğu ortaya çıkarken, sadece bilgi verme hedefli olan diğer uygulamaların kullanıcıların gerilim yahut dert düzeylerine tesiri olmadığı da kanıtlanıyor. Üstelik, ilk denetim grubu üyelerinin çalışma sonrası da yapay zeka takviyeli uygulamayı kullanmaya devam ettikleri de çalışma notları arasında2.

Peki, yapay zeka takviyeli terapinin bu kadar olumlu sonuç vermesinin altında ne yatıyor ve kullanıcılar neden bu stil formülleri tercih ediyor? Öncelikle, ikili konuşmalara dayalı bir terapi sırasında hastalar kendini kısıtladığı gerçeği göz gerisi edilemez. Utanç, yargılanma korkusu, ferdî sırların açıklanması sebepler tüm terapi süreci güvensizlikle zedelenip süreci olumsuz etkileyebiliyor. Sanal terapi metodunda ise şahıslar çok daha rahat ve kendini ifade etmeye yatkın hale geliyor. O denli ki, sanal terapi kullanıcıları kendilerini yargılanmadan açıkça anlatabildikleri için bu formülleri tercih ettiklerini de dile getiriyor3. Buradan yola çıkılırsa, yapay zeka takviyeli ruhsal terapi uygulamalarının geçtiğimiz yılın ilk çeyreğini 27 milyon gelirle kapatması hiç sürpriz değil4.

Akıllardaki soru, yapay zeka ruhsal terapinin yerini alabilir mi? Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, dünyada her yıl yaklaşık 300 milyon insan depresyondan etkileniyor ve 800,000 intihar gerçekleşiyor. Sayılara bakıldığında, tüm dünyada ruhsal takviyeye büyük bir ihtiyaç var, ve gerek global durumlar, pandemi süreci, ekonomik sorunlar derken bu sayının artması hiç de beklenmedik bir durum değil. Yapay zeka açısından bakıldığında, daha çok bilgi daha çok tahlil demek. Ve, daha çok tahlil daha çok sonuç, daha çok kararlılık. O denli görünüyor ki, korkularımızla başa çıkmayı öğretecek Asimo’lar uzak gelecek değil, yahut depresyonla uğraşımızı tanıyıp destek olacak Deep Blue’lar. Ne dersiniz?

21 Fitzpatrick1*, Kathleen Kara, et al. “Delivering Cognitive Behavior Therapy to Young Adults With Symptoms of Depression and Anxiety Using a Fully Automated Conversational Agent (Woebot): A Randomized Controlled Trial.” JMIR Mental Health, JMIR Publications Inc., Toronto, Canada, mental.jmir.org/2017/2/e19/.

32 Kharkovyna, Oleksii. “What Is Artificial Intelligence For Psychology?” Medium, Becoming Human: Artificial Intelligence Magazine, 25 Mar. 2019, becominghuman.ai/what-is-artificial-intelligence-for-psychology-6c5f3ee6f008.

43 Zaman, Amna. “Can AI Ever Replace Therapists?” AI Daily – Artificial Intelligence News, AI Daily – Artificial Intelligence News, 6 Sept. 2019, aidaily.co.uk/articles/can-ai-ever-replace-therapists.