Retorik hegemonya karşısında muhalefetin vertigodan çıkışı ne kadar mümkün ?

Yektan Türkyılmaz & Ali Yaycıoğlu [1]

14 ve 15 Ağustos’ta Yeni Arayış sitesinde yayımlanan “Dünya Sağ’a, Pekala Ya Türkiye?” başlıklı yazılarımızda, Avrupa’da yükselen yeni otoriter ve popülist sağ dalgayı incelemiş, Türkiye’nin bu eğilimden farklı bir yönde ilerlediğini tartışmıştık. Yazılarda, Türkiye’de kendilerini sol ile tanımlayan partilerin ve telaffuzların güç kazandığını, Mart 2024 seçimlerinde CHP, DEM Parti ve TİP’in toplam yüzde 43,5 oy oranıyla Cumhuriyet tarihinin en yüksek “sol oy” oranına ulaştığını vurgulamıştık. Bu dikkate değer durumun üzerinde düşünülmesi gerektiğini belirtmiş, bilhassa CHP ve DEM Parti’ye dair birtakım müşahedelerimizi paylaşmıştık.

Türkiye’nin 20 yılı aşkın AKP iktidarı ve bilhassa 2013’ten itibaren ülkeyi boğan sağcı, güvenlikçi, İslamcı-milliyetçi otoriter rejim inşasına yönelik reaksiyonların artık net bir şekilde gözlemlendiğini ifade etmiştik. Bu reaksiyonun üç ana ekseninin ekonomik adalet, toplumsal adalet ile sekülerizm olduğunu vurgulamıştık. Şimdi bu eğilim tam manasıyla bir toplumsal-siyasal harekete dönüşmemiş olsa da bu potansiyelin Türkiye’deki otoriter rejim inşasını durdurabilecek en önemli, hatta tek dinamik olduğunu belirtmiş ve CHP, DEM Parti ve TİP’in bu şuurla hareket etmesi gerektiğini öne sürmüştük.

Söz konusu yazılarda, herhangi bir siyasal ittifak projesi önermemiş, bu üç partinin ideolojik pozisyonlarını yahut kendilerini sol ile ilişkilendirme biçimlerini sorgulamamıştık. Kozmik manada solun post-liberal devirde kuramsal, örgütsel ve söylemsel bir dönüşümden geçtiği ve geçeceği varsayımıyla, buna benzer bir tartışmadan şuurlu olarak kaçındık.

Ağustos’tan sonra gelişmeler

Ağustos yazılarımızdan bu yana Türkiye’de çok önemli gelişmeler yaşandı. CHP ve AKP arasında bir müddettir devam eden “normalleşme” ya da “yumuşama” teşebbüslerini yakından gözlemledik. Bu teşebbüslerin muhalefet açısından ne kadar başarılı olduğu konusunda bir tartışma oluştu. Biz yumuşamanın, Erdoğan(-Bahçeli) rejiminin yaşadığı krizi kısmen de olsa yatıştırdığını gözlemliyoruz. Derinleşen iktisadi buhran karşısında, AKP’nin daha sert ekonomik önlemler alması gerektiği bir devirde CHP’nin olağanlaşma vurgusunda ısrar etmesi, AKP’ye karşı yükselen ekonomik adalet taleplerini bastırmaktan öte bir sonuç doğurmadı. Bununla birlikte, CHP’nin bu olağanlaşma teşebbüslerinin kendi tabanını genişletmeye yönelik orta vadede ne aynıi sonuçlar doğuracağını şimdi görebilmiş değiliz.

Bu sırada Türkiye ve İsrail arasında bir savaşa evrilme ihtimali olan bir tansiyondan bahsedilmeye başlandı. Bu türlü bir jeopolitik ihtimali ciddiye almamakla birlikte, ABD’de Trump’ın geri dönüşüyle sonuçlanan seçimlerin ve bilhassa son günlerde alevlenen Suriye gelişmelerin Türkiye’de ve Türkiye’nin içinde bulunduğu geniş coğrafyada istikrarları derinden etkileyeceğini öngörmek gerekiyor.

Türkiye siyaseti belli bir tıkanıklık yaşarken, yaklaşık bir ay önce Devlet Bahçeli’den şaşırtan bir atılım geldi. Bahçeli, Abdullah Öcalan’ın önünün açılarak “terörün” sona ermesine yönelik yeni ve radikal bir teşebbüs başlatılması gerektiğini vurguladı. Daha sonra, Öcalan’ın Kandil’i silah bırakmaya ikna etmesi için gerekli düzenlemelerin yapılması için DEM Parti’nin Öcalan’la direkt iletişim kurmasına izin verilebileceğini ve hatta Öcalan’ın Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne gelerek DEM Parti’ye ve Kürt kamuoyuna seslenmesinin düşünülebileceğini ifade etti. Bahçeli’nin bu beklenmedik ve kendisi ve partisi açısından epeyce riskli çıkışının neyi hedeflediği, Erdoğan’la mı planlandığı yoksa rejim içindeki öteki odaklarca mı formüle edildiği tartışma konusu olmaya devam ediyor.

Devlet Bahçeli, son 25 yılda Türkiye siyasetini sonuç getiren çıkışlarla şekillendiren aktörlerden biri, tahminen de en önde geleni. AKP’nin iktidara gelişi, Bahçeli’nin erken seçim teşebbüsüyle mümkün oldu. 2015 sonrası ise Cumhurbaşkanlığı sistemi, Cumhur İttifakı, “beka meselesi” telaffuzuyla muhalefetin alanının düzgünce sonlandırılması ve MHP’nin rejimin ruhunu veren, lakin sorumluluk almayan en aktif aktörlerden biri haline gelmesi süreci, Bahçeli’nin liderliğinde gerçekleşti. Şu Anda de Bahçeli’nin Öcalan atağı gündemde.

Bahçeli’nin, Kürtlerle uzlaşmayı demokratikleşme tabanından ayrıştırıp “terörün bitmesi” olarak tanımladığı tahlil reçetesinin, rejimle Kürt hareketi arasında hem içeride hem de Suriye başta olmak üzere sınır-ötesinde oluşacak yeni bir münasebet tasarımı üzerine kurulduğu anlaşılıyor. Bir demokratikleşme perspektifi içermediği belli olan bu teklifin Kürt Hareketini rejimin devamı için kayıtsız hatta etkin bir ögeye dönüştürme dileği taşıdığı açık. Zati bu inisiyatif Kürt kamuoyunun büyük kısmında 2013 süre başındaki coşku ve umudun tersine büyük ölçüde kuşku, hayret ve ihtiyatla karşılandı. Lakin Bahçeli’nin çıkışının DEM Parti’nin kimi isim ve Kürt hareketinin belli bölümleri arasında ilgi ve beklenti uyandırdığını görüyoruz.

Erdoğan ve Bahçeli’nin “yumuşama” ve/ya “Kürt hareketi ile rejim arasında yeni bir alaka kurma” teşebbüslerine CHP ve DEM Parti liderliklerinin gösterdikleri haller Cumhur İttifakı’nın bu en tesirli iki muhalefet partisine kendini muteber tahlil merci ve müzakere tarafı statüsünü hala teyit ettirebildiğini gösteriyor.  

Bu yazıyı, işte tam bu konjonktürde kaleme alıyoruz. Geldiğimiz noktada, Bahçeli’nin mimarlarından biri olduğu Erdoğan rejiminin niteliği ile muhalefetin –özellikle CHP ve DEM Parti’nin– bu rejimle kurduğu bağlantıyı, rejimi dönüştürme imkanlarını ve hudutlarını incelemek istiyoruz. Türkiye siyaseti, kritik bir dönemeçten geçerken, bu dinamiklerin geleceği nasıl şekillendireceği üzerine düşünmek bizce çok önemli bir sorumluluk arz ediyor.

Erdoğan’ın otoriterleşme seyahatini kavramsallaştırmak

Tüm bu gelişmeler yaşanırken değişmeyen bir gerçek, Bahçeli dayanaklı Erdoğan iktidarının lineer sıçramalı ve kümülatif bir otoriterleşme sürecine kesintisiz devam etmesi. Lakin 14 Mayıs 2023 seçimlerinin akabinde, rejimin dokunulamaz kabul edilen özgüvenine, 31 Mart yerel seçimleri büyük bir darbe vurdu. Ne var ki, geçtiğimiz dokuz ay içerisinde muhalefetin –daha açık ifade etmek gerekirse CHP ve DEM Parti’nin 31 Mart sonuçlarında tabirini bulan ekonomik ve toplumsal adalet ile sekülarizm talepleri etrafındaki radikal dönüşüm ve yeniden inşa potansiyeline denk bir mücadele alanı geliştirebildiğini söylemek mümkün değil. Rejim bileşenleri, 31 Mart sonrası bir aylık şok ve yalpalamanın akabinde, yeniden hareket alanları açmayı, hatta bu alanı daha da derinleşirmeye başardı.

Konsolidasyon ve destabilizasyon yaklaşımları

Bu noktada Erdoğan(-Bahçeli) rejiminin niteliği üzerinde tekrar düşünmek gerekmektedir. Muhalefetin toplumsal takviyesi azalmış bur rejim karşısında hala yalpalamasının ve dönüştürücü bir tesir ortaya koyamamasının en çok önemli nedenlerinin birinin muhalefetin rejimi ve rejimin retorik stratejilerini tanımlamasındaki yetersizlik olduğunu düşünüyoruz. İlk önce şu soruyu tekrar soralım: Erdoğancı otoriterleşmeyi nasıl anlayabiliriz? Erdoğancı otoriterleşmenin 2010’dan ve bilhassa 15 Temmuz 2016’dan bugüne kadar olan sürecine dair değerlendirmelerde iki temel yaklaşım öne çıkıyor: Konsolidasyon ve destabilizasyon tezleri.

Konsolidasyon tezi ile başlarsak, bu tez, Erdoğan (ve Bahçeli) liderliğindeki rejimin demokratik tekniklerle geriye dönülmesi neredeyse imkânsız bir noktaya ulaştığını, kalıcılaştığını ve yapısallaştığını, savunuyor. Rejim, artık 2010’lardan beri oluşan dinamiklerle kendini sürdürebilen, hatta kısmen istikrar sağlayabilen bir nizam oluşturmuş durumda. Bu yaklaşım, rejime yakın etraflarda yaygın kabul görürken, muhalif tahlilciler tarafından da neo-patrimonyal sultanizm, bonapartizm, Türk adabı Putinizm, Erdoğanizm ve neo-(Türk) İslamcılık, Devlet Aklının iktidarı aynıi kavramsallaştırmalarla dile getiriliyor.

Biz, 14 ve 15 Ağustos yazılarımızda ve farklı platformlarda, Erdoğan(-Bahçeli) rejiminin tabiatına ilişkin bu tezlerin yetersizliklerine dikkat çektik. Rejimin istikrar sağlayamadığını, yeni bir nizam kurabilecek takım, vizyon ve dengeli bir tarih ve tahayyül anlatısından mahrum olduğunu birçok yerde ifade ettik. benzer şekilde, Türkiye’nin içinde bulunduğu iktisadi buhran şartlarında, iktidarın eldeki ekonomik kaynakları yeniden bölüştürme yeteneğine odaklanan tahlillerin de yetersiz kaldığını vurguladık. Ayrıyeten, “rejimin devleti tamamen denetim ettiği” tezinin, devlet içerisindeki farklı odaklar arasındaki tansiyonları, hatta çatışmaları görmezden geldiğini belirttik. (Bu durumun en somut örneğini, Teğmenlerin Yemin Merasimi epizodu akabinde rejim ittifakı içerisinde yaşananlar üzerinden açıkça gözlemlemek mümkün)

Rejimi tahlil eden bir diğer yaklaşım ise destabilizasyon (sürekli ve artan istikrarsızlık hali) mefhumu etrafında şekilleniyor. Bu yaklaşıma göre, Erdoğan(-Bahçeli) rejimi “Eski” Türkiye’ye ait bürokratik kurumları, ideolojik ve tarihi referansları ile diplomatik pusulayı etkisiz hale getirmiş olsa da kurucu bir kapasiteden mahrumdur. Rejim, yıkım gücüyle ayakta kalırken, sürdürülebilirlik ve öngörülebilirlik sağlayacak takımları, kurumları ve dengeli bir tarihi anlayışı oluşturamamıştır. Kısmen yıktığı eski nizama ait referanslara muhtaç bir şekilde devam eder ve bu durum, rejimin kendi özgül meşruiyet alanını kurmasını engelleyen faktörlerden birini oluşturur.

Bu bağlamda, rejim eski nizama dönemediğii, varlığını sürdürmek için daima yeni ve sert ataklar yapmak zorunda kalır. Lakin bu atılımlar istikrar kurmaktan fazla yeni kriz döngülerini beraberinde getirir. Her krizi aşmak için yapılan sert ve şaşırtan ataklar, bir sonraki krizin tohumlarını eker. Sonuç olarak, rejim artan bir otoriterleşme sergilese de bu otoriterleşme istikrar sağlayamaz; rejim kendini tarihselleştiremez ve kurucu bir düzene dönüşemez (lakin paradoksal olarak kurucu olduğunu iddia eder durur). Rejimin devamlılığı, yapısal olmaktan fazla konjonktüreldir; bireyler ve dışsal gelişmelere bağlı kalır.

Bu tahlil, Erdoğan(-Bahçeli) rejimini bir “ara rejim” olarak kavramsallaştırır; ülkenin yüz elli yıllık siyasi ve jeopolitik çizgisinden bir sapma, kaotik lakin uzun süren bir harikalık hali olarak tanımlar. Bununla birlikte, bu durum rejimin kısa sürede yıkılacağı manasına gelmez. Rejim, mevcut ritimle uzun süre ayakta kalabilir. Fakat bu süre zarfında, rejim içinde biriken güçler, içeriden bir infilak potansiyelini artırır.

Destabilizasyon teorisinin yumuşak karnı

Biz de son sekiz yıldır farklı platformlarda destabilizasyon yaklaşımını savunuyor olsak da bu argümanın zayıf noktalarını kabul etmemiz gerekiyor. Bu tahliller, rejimin sürdürülebilirlik zaaflarına odaklanırken, direnç ve toparlanma kapasitesine ve yeteneğine gereğince analitik ilgi göstermedi. “Çöküş,” “çürüme,” “deformasyon”, “kriz” gibi sözler rejimin tesirlerini çerçevelememize yardımcı olsa da buna aynı kavramlar zamansal esneme ve sürdürülebilirlik karşısında açıklayıcılığını yitiriyor. Ayrıyeten, rejimin 31 Mart sarsıcı darbelere karşın iktidarını devam ettirebilmesi, gücünü yenileyebilmesi ve geniş hareket alanları yaratabilmesini açıklamakta eksik kalıyor.

Bu yazıda Erdoğan(-Bahçeli) rejimin daima ve artarak istikrarsızlık üreten karakterine ve yıkmaya çalıştığı sistem yerine yeni bir nizam inşa etme kapasitesinden mahrum olduğu tezine sadık kalıyoruz. Buna karşın, rejimin muhalefeti nasıl etkisizleştirme yeteneği geliştirebildiği üzerine birtakım tespitlerde bulunacağız. Bilhassa rejimin politik ve retorik stratejilerine odaklanmak istiyoruz. Bu durumu açıklamak için birbiriyle irtibatlı dört münasebet sunuyoruz.

Birinci olarak, rejim sözcülerinin ürettikleri, tedavüle soktukları ve tekrar tekrar dayattıkları referans tabirlerle, kamuoyundaki siyasi irtibatın meşruiyet sonlarını şekillendiren bir anlatı sanayisi yaratmayı başarmış olduklarının altını çizmek istiyoruz. Daha açık bir tabirle, Cumhur İttifakı, ülke siyaseti üzerinde, dengeli ve güçlü bir anlatı kuramasa da, bir tür retorik hegemonya inşa edebildi. Cumhur ittifakı bileşenlerinin oluşturduğu “yerli-milli,” “beka sorunu,” “vesayet,” “terör/FETÖ/paralel yapı,” “iltisak,” “iç cephe”, “devlet aklı” aynıi replikler dağarcığı muhalefetin retorik kurgusunda sıkça kullanılan yapı taşları haline geldi ve bu yolla çok geniş meşruiyet alanları kazandı.

Hatta telif hakları iktidar bloğuna ait olan bu sözler, zamanla muhalefet için birer içselleştirilen referans setine dönüştü. Muhalefet, bu çerçevenin dışına çıkarak kendi alternatif anlatılarını kurmak, bu anlatıları topluma aktarmak, derinleştirmek ve siyasallaştırmak konusunda bocaladı. Ya eski ve gücünü çoktan yitirmiş referans setlerine yöneldi. Ya da iktidarın çerçevesini çizdiği referansları kabul etti. Öte yandan, bu referanslar, 15 Temmuz sonrası iç-tehdit çağrışımlarıyla genişleyerek yeni meşruiyet alanları ve dokunulmazlıklar kazandı. Elhasıl retorik hegemonya muhalif tahayyülün rejim tarafından adeta hipnotize edilmesini sağladı.

Retorik hegemonyaya, rejimin oluşturduğu yeni tarih anlatısını da eklemek gerekiyor. Bilhassa son birkaç sene içinde daha da bariz hale gelen bu anlatıda, başta Devlet Bahçeli, Cumhur İttifakı sözcüleri, kendilerine sadece bugünün değil, bin yıllık yekpare bir tarih anlatısı içinde önümüzdeki çağın sıkıntılarıyla meşgul olan ve “tarihi kuran bir iradenin sözcüsü” pozisyonu atfetmeye başladı. Bu tarihi anlatıda, adeta Hegelci bir “devlet aklının” ülkenin asıl iktidarı olduğu iddiası yer aldı. “Devlet aklı” karşısında siyaset, muhalefet yahut toplumsal hareketler yalnızca bir sahne oyununa indirgendi. Bu anlatının son vakitlerde dikkat alımlı ögelerinden biri, Mustafa Kemal’in Osmanlı idaresine isyan eden ve yeni bir rejim kuran bir lider pozisyonundan, bir “devlet operasyonunun” yürütücüsü olarak yeniden imajlaştırılmasıdır. Muhalefetin rejimin dizi sinemalardan okul kitaplarına uzanan yeni bir sanayi ile tedavüle soktuğu yeni resmi tarih anlatısına karşı güçlü bir reddediş ve ayakları yere basan, kozmik pahada alternatifler geliştirmesi kural gözükmektedir.

İkinci olarak, rejimin telaffuz süremini (continuum) paranteze alma yeteneğinin altını çizmek istiyoruz. İktidar bloğunun, birbiriyle çelişen yahut tamamen zıt uçlarda yer alan siyasi telaffuzları –bazı durumlarda eş vakitli olarak– dile getirme kapasitesini gözlemlememek mümkün değil. Bunun en son ve en çarpıcı örneklerinden biri, Devlet Bahçeli’nin Kürt açılımında görüldü. Cumhur İttifakı bileşenleri, Kürt muhalefetini askeri sistemlerle tamamen ortadan kaldırmaya yönelik en sert tehditlerle birlikte, Abdullah Öcalan’ın mecliste DEM Parti grubuna seslenmesi radikal bir öneriyi aynı anda gündeme getirme esnekliği sergilediler. benzeyenesneklikler, bir dönem Gülencilere yahut Ergenekon tartışmalarında uç noktalar arasında rahatlıkla gidip gelen tavırlarda da sergilendi. Dış siyasette ise, Mısır, Suriye, Birleşik Arap Emirlikleri, AB, NATO, ABD ve Rusya gibi farklı aktörlerle bir gün düşman, sonraki gün dost olunan akışkan münasebetlerde bu tutumunbir refleks olarak rol oynadığı görüldü.

Bu bir uçtan başkasına rahatça ve itimatla salınan hal, rejimin politik tutarsızlıklarını ve ittifak bloğu içindeki kesimli yapıyı ve rejim içi kısa devreleri otoriterleşme lehine bir avantaja dönüştürmesini sağlıyor. Muhalefet her zamanbu paranteze almak teşebbüslerini iktidarın tutarsızlıkları olarak kodluyor ve topluma o denli anlatıyor. Bu esnekliğin yalnızca tutarsızlık olarak kodlanıp topluma anlatılmasının tesirli olmadığı bugün açıkça gözükmektedir.

Üçüncü olarak rejimin, söylemsel zikzaklarıyla kamuoyunda baş karışıklığı yaratma ve zıtlarını şaşırtma kapasitesini vurgulamak istiyoruz. Aksiyondan fazla söylemsel seviyede yürütülen bu sürekli şok yaratma enerjisinin CHP ve DEM Parti başta olmak üzere rejim aykırıları arasında bir vertigo ve amnezi tesiri yaptığını gözlemliyoruz. Her şoktan sonra şokun öncesi unutuluyor. Muhalefete yeni bir zaman aralığı ve anlatı inşa ve empoze ediliyor. Bu şoklama sonucunda otoriterleşmenin ortaya çıkışı, evrimi ve bulunduğu nokta, yani geniş bağlam konusundaki bir amnezi oluşuyor. Bu durum muhalif cenahta beyhude ve kenini tekrarlaya şekilde rejimin rehabilite olabileceği fikrini tedavüle sokuyor. Elbet bu durum iktidarın kan tazelenmesinde çok önemli bir rol oynuyor.

Son ve sonuç olarak üstte saydığımız münasebetlerin etkisiyle– muhalefetin rejimi kavramsallaştırmada yaşadığı zorluğa dikkat çekmek gerekiyor. Burada kastımız, CHP’li ve DEM Partili önderlerin otoriterliğin geldiği noktayı idrak edememesi değil; rejimin dayattığı replikler ve anlatı dağarcığının gölgesinden çıkamaması ve rejimin fevkaladeliğini dengeli bir kavramsal ve pratik hat ile reddedememesi durumu. Bu kavramsallaştırma badiresi sadece kuramsal ya da retorik seviyede değil, somut politik eylem boyutunda da kendini gösteriyor.

Örnek olarak, CHP başkanının 31 Mart sonrası yaptığı olağanlaşma davetine dikkat çekmek yerinde olabilir. Olağanlaşma daveti lakin rejimin anormalliğini ifşa etmek ve tüzel, formel yollarla hesaplaşmak gayesiyle ve bu stratejiye uygun şekilde yapılsaydı tesirli olacakken, bu davet bir yandan rejimin yapıp ettiklerini ve karakterini sıradanlaştırıcı telaffuzlar üretti. (Bu rejimi sıradanlaştırma tesirini New York belediye başkanı Eric Adams davasına dair yorumlarda yahut en son MİT’in CHP’nin yurtdışı örgütlerini denetleyebileceğine yönelik açıklamalarda görmek mümkün). Diğer yandan olağanlaşma yöntem dışı talepler ile fiili durumu olağanlaştırma tesiri yarattı (Bu etkiyi 28 Şubat tutuklularının tahliyesi ve Gezi tutuklularına dair “pazarlıklar” konusunda gözlemlemek mümkün). Bu bağlamda, olağanlaşma atılımını belli bir potansiyel taşırken kaçırılmış, boşa çıkmış ve hatta zıt tepmiş bir imkan olarak kıymetlendirmek mümkün gözükmektedir.

Sonuç

Bitirirken üstte işlediğimiz argümanları kısaca özetleyelim. Erdoğan iktidarının toplumsal dayanağının büyük oranda aşınmasına ve rejim bileşenleri arasındaki tansiyonlara karşın, Erdoğan-Bahçeli ittifakının devlete olan hakimiyeti ve söylediği söz edilen retorik stratejiler, rejimin kendisini güçlü bir şekilde ayakta tutmasını sağlıyor. Bu durumu anlamak, muhalefetin hem kuramsal hem de pratik seviyede tesirli bir karşı strateji geliştirebilmesi için kritik ehemmiyete sahip.

Sürdürülebilir güzelleşmenin fakat muhalefetin mevcut rejimin tekliflerinden daha radikal bir gelecek tasavvuru ve eylem planı sunmasıyla mümkün olduğu açıktır. Bu da rejimi doğru kavramsallaştırmak, onun tahayyüllerinin ötesine geçmek, Cumhur İttifakı’nın ince ince oluşturduğu retorik stratejileri çözümleyerek ifşa etmek yahut boşa çıkarmak ve rejimin oluşturmaya çalıştığı müddetim parantezini paranteze almak ile mümkün olabilir.

Bu kaidelerde, CHP ve DEM Parti’nin rejimin kurduğu retorik hegemonyadan kurtulması ve içinde bulundukları vertigo halinden çıkması, değişim için en kritik kademelerden biri olarak ortaya çıkmaktadır. 2023 seçimlerine giderken yapılan yanlışları tekrarlamamak ismine, bu noktada en büyük sorumluluk CHP ve DEM Parti liderliklerine düşmektedir. Muhalefetin liderlik, sözcülük, koordinasyon, çok sesliliğin kakofoniye dönüşmemesi ve atılan adımların planlı olması benzeri hususlarda da titiz olması, kapsamlı ve hesaplanmış bir strateji benimsenmesi kaidedir.

***

Bu yazıyı kaleme aldığımız sırada, Türkiye ve Suriye’de uzun vadeli ve yapısal tesirleri olacak çok önemli gelişmeler yaşanıyor. Bir yanda, “Bahçeli açılımı” etrafındaki tartışmalar devam ederken, diğer yanda Halep’in beklenmedik bir süratle HTŞ ve ÖSO güçlerinin eline geçmesi, HTŞ’nin Şam’ı da ele geçirmesiyle Esad Rejimin çöküşü, Suriye’de 2020’den bu yana devam eden kırılgan dengeyi bozdu. Bu gelişmeler Türkiye’nin müdahil olduğu yeni bir sürece dönüşmüş görünüyor. Ortadoğu’da bu gelişmelerle, Aydın Selcen’in sözüyle “Türkiye fotoğraftan çıkarak, haritaya girmiş oldu.” Bu iki mevzuyu ayrıntılı olarak ilerleyen yazılarımıza bırakıyoruz. Fakat bu metni bitirirken gelişmelerin, Türkiye’de otoriterliğin gidişatı konusunda çok önemli ipuçları sunduğunu vurgulamak istiyoruz.

1990’lardan beri bilhassa Erdoğan iktidarları boyunca Kürt sıkıntısında “çözüm” teşebbüslerinin siyasal sistemdeki zelzelelerin öncü sarsıntıları olduğunu hatırlatmak gerekiyor. 2013-2015 çözüm sürecindeki gelişmeler ve sonrasında yaşananlar, bu iktidarın Kürt sıkıntısını “çözme” teşebbüslerinin şiddetli bir geriye gidişi tetiklediğini net bir şekilde ortaya koyuyor. Buna, Suriye’deki “yeni fırsatlar kapısı” eklendiğinde, günlük krizlerle baş etme kapasitesini yitirmiş, toplumsal takviyesi 2002’den beri en düşük düzeyine gerilemiş ve bir istikametiyle azınlık iktidarına dönüşmüş bir otoriter ittifakın giderek hem daha köktenci hem de daha acilci bir hale geldiğine şahit oluyoruz. Acil ve kökten “çözümler”i gündeme almaya başlayan Erdoğan(-Bahçeli) rejiminin, “haritaya girdiği” fırtınalı Orta Doğu denkleminde ise Türkiye’nin Suriye’de hakimiyet kurma ihtimalinden daha çok, Türkiye’nin farklı şekillerde Suriyeleşmesi riskinin tartışılmasında fayda görüyoruz.

***

Yazıya son noktayı koyduktansonra Esad rejiminin çöküşü haberi geldi. Suriye’de 2020 sonrasında oluşan nispi ve kırılgan status quo, uzun bir belirsizlik periyoduna yerini bırakmış durumda. Mevcut sisli tablo, kesin öngörüler yapmayı güçleştiriyor. Lakin şu bir gerçek ki, son on yılda Türkiye ve Suriye arasındaki sınır fiilen ortadan kalkmış; iki ülke, birbirinin içerisinde demografik, askeri, siyasi ve ekonomik varlıklar oluşturmuş durumda. Esad Rejiminin çökmesi ile bu iç içe geçmişlik daha da kuvvetlendi. Şam’ın düşüşü sonrasında, Suriyeli göçmenlerin istekli olarak ülkelerine dönmesi, gerginlik ve karmaşanın sona ermesi yahut Suriye krizinin kapanması gibi beklentilere kapılmak gerçekçi değil. Suriye’de Sünni bir İslam İhtilali yaşanıyor ve bu durum, siyasi ve ekonomik açıdan Erdoğan(-Bahçeli) rejimi için “Allah’ın lütfu” olarak değerlendirilebilecek yeni fırsatlar yaratıyor. Türkiye’nin Suriye’yi etkilediği kadar, Suriye’deki gelişmelerin de Türkiye’nin siyasi ve toplumsal hayatını şekillendireceği bir devrin kapısının sonuna kadar açıldığı öngörülebilir.

[1] Dr. Yektan Türkyılmaz, Viyana’daki Orta Avrupa (Central European) Üniversitesi, Doğu Akdeniz Çalışmaları Merkezi’nde kıdemli araştırmacı. 

Prof. Dr. Ali Yaycıoğlu, Stanford Üniversitesi Tarih Kısmı’nda öğretim üyesi, İslam & Orta Doğu Çalışmaları Programı yöneticisi ve Gazete Oksijen köşe yazarı. Yazarlar bu metni okuyup, yorumlarını esirgemeyen Murat Sabuncu ve Dr. Tuğçe Erçetin’e gönülden teşekkür eder.