Schengen: Vize sorununa çözüm bulunabilecek mi?

Gülsen Solaker

Avrupa Birliği ülkelerine Türkiye vatandaşlarının girişi için gerekli olan Schengen vizesi ile ilgili şikayetler geçen yıllardaki yaz aylarında olduğu bu sene de ağırlaşırken, seçimlerin akabinde müracaat sayısının artması ve bu ülkelerin Türkiye’den yapılan müracaatlara daha temkinli yaklaşmaları vize sıkıntısını giderek büyütüyor.

Schengen vizesi, İrlanda, Bulgaristan, Romanya ve Kıbrıs Cumhuriyeti dışındaki AB üyesi ülkeler ile AB’ye üye olmayan İsviçre, Norveç, İzlanda ve Lihtenştayn’ı kapsıyor. Türkiye’den farklı nedenlerle yurtdışına çıkmak isteyenler, Schengen vizesinin yanı sıra İngiltere gibi birtakım ülkelerden de vize almakta artık daha büyük zorluk yaşıyor.

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan, Cumhurbaşkanlığı’na yeniden seçilmesinin akabinde Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Genel Heyeti’nde yaptığı konuşmada vize sıkıntısına değinerek “Son devirde siyasi şantaj olarak kullanılan vize sıkıntısını en kısa sürede hal yoluna koyacağız” demişti.

Vize ile ilgili külfetlerin sebepleri ne?

AB son olarak Schengen vize müracaat sürecinin dijital ortama taşınması konusunda siyasi mutabakat sağladı. Resmi onay süreci tamamlandıktan sonra yürürlüğe girecek bu yeni sistemle vize müracaatları konsolosluklarda yahut vize ofislerinde yapılmayacak. Bunun yerine müracaatlar dijital ortamda “AB online vize müracaat platformu” üzerinden yapılacak.

Bu yeni sistem Türkiye’den yapılan müracaatları da kapsayacak fakat son periyotta yaşanan düşüncelerin hafifletilmesi yönünde pek optimistlik bulunmuyor.

DW Türkçe’nin Türk ve Avrupalı diplomatik çevrelerden edindiği bilgiye göre, pandemide süratli bir şekilde düşen müracaat sayıları kısıtlamaların bitmesinin akabinde eskisinden de süratli bir şekilde arttı. Buna karşılık ise pandemi döneminde vize kısımlarında azaltılan çalışan sayısının aynı süratle artmaması problemlerin nedenlerinden biri.

Diğer yandan Türkiye’den vize alarak yurtdışına çıkan şahısların iltica sayılarında artış yaşanması ve bu şahıslar arasında Erasmus öğrencileri, polisler ya da akademisyenlerin de bulunması beyaz yakalıların müracaatlarının daha titizlikle incelenmesine yol açmış durumda.   

Almanya vize müracaatlarındaki gecikme mühletini azaltmak, bekleme mühletini kısaltmak için pilot bir uygulama başlattığını duyurdu. Almanya Dışişleri Bakanlığı tarafından 7 Haziran’da yapılan açıklamaya göre, Türkiye, Çin ve Fas’ta vize başvurusu reddedilenlerin itiraz mühleti 6 aylığına askıya alındı.

Ancak her ne kadar AB yetkilileri son devirdeki vize problemlerinde pandemi yıllarında bekletilen müracaatların getirdiği yoğunluğu münasebetlerden birisi olarak gösterse de zorlukların pandeminden evvelki yıllarda başladığı dikkat çekiyor.

2019 yılında yeşil pasaportlu Türk vatandaşları için Almanya’ya sınır girişlerinde uygulanan denetimler sıkılaştırılırken, Schengen vize başvurusu reddedilenlerin oranı ise iki kat artmıştı. Türkiye’de son yıllarda yeşil ve diplomatik pasaport hakkı tanınan şahısların kapsamının çok genişletilmiş olmasının Alman makamlarda soru işaretlerine yol açtığı belirtilmişti.

AB yetkilileri ve Schengen’e dahil olan ülkeler çeşitli açıklamalarında Türkiye’ye yönelik siyasi bir tavır izlenmediğini belirtse de son seçim sonrasında yurtdışına gitmek istediğini ifade edenlerin sayısının artması, vatandaşlık verilen sığınmacılar, mülk edinerek vatandaşlık edinmenin daha kolay olması gibi farklı nedenlerle vize vermede daha titiz olunduğu biliniyor.

Son olarak ünlü sanatkarlar Volkan Konak, Onur Akın isimlere yurtdışındaki konserleri için vize verilmemesi, birtakım akademisyenlere yahut tahsil için ve davetli olarak gitmek isteyenlere çeşitli ülkelerden vize verilmemesi reaksiyonlara neden olmuştu.

İstatistikler ne diyor?

İstatistiklere göre Türkiye’den yapılan müracaatlara gelen ret oranı 2022’de geçmiş yıllara göre yükselmiş durumda.

www.schengenvisainfo.com sitesinde yer alan bilgilere göre Türkiye’den 2022 yılında yapılan toplam 778 bin 409 müracaattan 120 bin 876’sı reddedilmiş. Yani ret oranı yüzde 15,7.

Ukrayna’yı işgali nedeniyle yaptırımlar altındaki Rusya’dan 2022’de yapılan müracaatlara bakıldığında ise 687 bin 239 müracaattan 68 bin 753’ü reddedilmiş. Yani ret oranı yüzde 10,2.

Sitede 2023’e ilişkin istatistikler bulunmazken, varsayımlar ret oranının 2022’deki yüzde 15’in çok üstüne çıktığı yönünde.

Brüksel, Türkiye’nin ret oranının genel ortalamaya kıyasla daha düşük olduğunu ve dünya ret ortalamasının yüzde 18 civarında olduğunu belirtiyor.

Pandemi sırasında müracaatlar yüksek oranda azaldığı için 2019 yılına bakıldığında ise Türkiye’den yapılan müracaatların yüzde 9,7’sine ret geldiği görülüyor.

Schengen’e dahil olan ülkeler içinde Türkiye vize müracaatlarına oransal olarak en çok olumsuz cevap veren ülkeler Estonya, Finlandiya ve Belçika. Bunu Yunanistan’a Ankara’dan yapılan müracaatlar, Letonya, Norveç takip ediyor.

2019 öncesine bakıldığında ise 2018 yılında vize müracaatlarının uzun yılların akabinde ilk defa düştüğü görülüyor. Fakat 2014 ile 2018 arasında vize reddi oranının yüzde 4,4’ten yüzde 8,5’e çıktığı da görülüyor.

İngiltere vizesindeki durum ne?

Öte yandan DW Türkçe’ye İngiltere’nin Ankara Büyükelçiliği’nin aktardığı sayılara göre; İngiltere’ye yapılan müracaatlarda 2023’ün ilk aylarında artış görülürken ret cevabı verilenler ise azalmış durumda.

Büyükelçilik, Schengen vizesinin yalnızca ziyaret ve kısa vadeli eğitimi içermesine karşılık İngiltere vizesi ile ilgili bilgilerin daha geniş kapsamlı olduğunu vurgulayarak, İngiltere’ye yapılan vize müracaatlarının yalnızca ziyaretleri değil aynı vakitte uzun periyotlu eğitim, yerleşme ve çalışma vizelerini de içerdiğine dikkat çekti.

2022 yılında İngiltere’den vize almak için Türkiye’den toplam 97 bin 41 ziyaret için müracaat yapılırken, bunlardan 78 bin 643’üne vize için olumlu cevap verildi. 2023 yılında ise ziyaret için müracaat sayısı ilk üç ayda yani Ocak-Mart aylarında 30 bin 902 olurken, bunlardan 26 bin 161’ine vize çıkması yönünde olumlu cevap verildi.

Bu sayılara göre 2022’ye kıyasla 2023’ün ilk üç ayında müracaat oranı yükselirken, ret oranının ise düştüğü; 2022’de ret oranının yüzde 18 dolayında, 2023’de ise yüzde 15 olduğu kaydedildi.

2016’da vize serbestisi muahedesi neden olmadı?

2016 yılında, vize serbestisi tanınmasına yönelik olarak Türkiye ile AB arasındaki görüşmelerin geldiği aşama vize meselelerinin tahliline en yakın olunduğu dönem olarak gösteriliyor.

AB hala 60’a yakın ülkenin vatandaşlarına ikili mutabakatlar kapsamında 90 güne kadar vize serbestisi tanıyor. Türkiye’nin debir muafiyeti alabilmesi için AB ile 16 Aralık 2013 tarihinde sığınmacılarla ilgili Türkiye-AB Geri Kabul Mutabakatı ile eş vakitli olarak Vize Serbestisi Diyaloğu başlatılmıştı.

Görüşmelerde belli bir etaba gelinmiş lakin Türkiye’nin AB’ye üyelik müzakerelerinin fiilen durması ve AB ile Türkiye arasındaki mülteci mutabakatında belirlenen kriterlerin hepsinin Türkiye tarafından karşılanmamış olması nedenlerle vize serbestisi tanınması gerçekleşmemişti. Türkiye 72 kriterden 66’sını tamamlamış durumda.

O devirde görüşmelerin içinde bulunan Emekli Büyükelçi, Küresel İlişkiler Forumu (GİF) İcra Komitesi Başkanı Selim Yenel o periyotta bu uzlaşı tam olarak gerçekleşmiş olsa bahsin çok daha farklı ilerleyeceğini ve günümüzdeki problemlerin yaşanmayacağını ifade ederek, “Vize serbestisinin gerçekleşmesi için bizim gerekli şartları yerine getirmemiz gerekiyordu. Altı kriter kalmıştı. Davutoğlu da o buyruğu vermiştifakat sonra görevden alındı” hatırlatmasında bulunuyor.

O devirde Başbakan olan Ahmet Davutoğlu, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile yaşanan uyuşmazlıklar sonucu 4 Mayıs 2016’da Başbakanlık ve AKP Genel Başkanlığı’nı bırakarak görevden ayrılmıştı ve bu da mutabakatın bir nevi “sahipsiz” kaldığı yorumlarına neden olmuştu.

Erdoğan 24 Mayıs 2016’daki açıklamasında AB’den vize muafiyeti ve geri kabul mutabakatı bahislerinde Türkiye’ye daima kriter dayatmamasını isteyerek, “Bize ikide bir kriter dayatmasınlar, burası Türkiye” demişti.

Emekli Büyükelçi Yenel: AB’nin eli artık daha rahat

Türkiye’nin tamamlamadığı kriterler arasında Ankara’nın karşı çıktığı “Terörle Mücadele Kanunu’nun” değiştirilmesi de bulunuyor. Ferdî dataların korunmasına yönelik kriter de tamamlanmayan bir diğer çok önemli konu.

Yenel, Davutoğlu’nun ayrılmasının akabinde ilerleyen aylarda da 15 Temmuz darbe teşebbüsünün olduğunu ve kaidelerin yeniden değiştiğini anımsatarak, sözlerini şöyle sürdürüyor:

“O devirde (anlaşmanın ilk imzalandığı sırada) bize çok ihtiyaç vardı. Yani şayet her şey olağan olsaydı ve biz o kriterleri yerine getirseydik vize muafiyeti sağlanacaktı. Zira herkes bize olumlu bakıyordu, farklı bir periyottu. Bize (sığınmacılar açısından) gereksinimleri vardı. Hava çok lehimizdeydi.”

Emekli Büyükelçi Yenel, şu anda ise o imkan penceresinin kapandığını belirtiyor ve bu fırsatın bir daha gelmesine ihtimal vermediğini şu sözlerle aktarıyor:

“Bizim kalan kriterleri yerine getirmeye esasen niyetimiz yok. Yerine getirsek bile diyelim ki AB Komitesi tamam dedi, üye ülkelerin de onayı gerekecek. Sonra Avrupa Parlamentosu’na gidecek. Şu an ise bize karşı hava tamamen farklı.”

Yenel, AB ülkelerinin vize muafiyeti tanıma konusunda 2016’da da aslında çok rahat olmadığını fakat o dönem sığınmacı krizi çok önemli boyutta olduğu için Türkiye’ye duyduğu ihtiyaç nedeniyle bunu yapmak zorunda kaldığını ifade ederek, şimdi tekrar benzeyennedenle gereksinimleri olup olmadığı sorusunu ise şöyle yanıtlıyor:

“Şu anda ise durum daha farklı. AB’nin eli çok daha rahat. Geri kalan altı kriteri yerine getirin diyorlar, zira yapılmayacağını biliyorlar. Sığınmacılarla ilgili ise artık bize muhtaç değiller aslında. Zira ortada geçen vakitte bütün tedbirleri almış durumdalar. Çitler, duvarlar ördüler biliyorsunuz.”

Yunanistan yasadışı göçü önlemek için Türkiye hudutlarına duvar örmüştü. Son devirde çelik bariyerlerle bu duvar güçlendiriliyor. Deniz yolunu kullanarak Yunanistan’a ulaşmaya çalışan göçmenler de var. Son olarak birkaç gün önce Yunanistan’ın Mora Yarımadası açıklarında, sığınmacıları taşıyan balıkçı teknesinin alabora olması sonucu en az 78 kişi hayatını kaybetti.