TikTok: Çocuklar neden hayatlarını riske atan ‘meydan okumalara’ katılıyor?

Yeni bir dans öğrenirken, yeni bir yemek tanımı denerken yahut son filtreyi denerken TikTok’un meydan okumaları kolay olabilir. Lakin vefat tehlikesi olan meydan okumalar da popülerlik kazandı ve Bloomberg Businessweek’in kullandığı verilere göre, Kasım 2022’ya kadarki 18 ayda en az 20 çocuğun ölümü bunlarla ilişkilendirildi.

Meydan okumalardan biri, bayılana kadar nefesini tutup adrenalinle şuuru yeniden kazanmak ve tabii ki bunun görüntüsünü çekmek.

Bir oburu, aşırı ölçüde soğuk algınlığı yahut alerji ilaçlarından alarak halüsinasyona sebep olmak. ABD’nin besin ve ilaç düzenleme dairesi (FDA), ilaçtaki etkin madde olan difenhidraminin aşırı tüketiminin kalp rahatsızlığı, felç, koma ve hatta mevte sebep olabileceğini söylüyor.

Peki, çocuklar neden hayatlarını bu türlü tehlikeye atıyor?

Arkadaş baskısı ve daha fazlası

Kaliforniya’daki Fielding Graduate Üniversitesi’nden Medya Psikolojisi Araştırmaları Merkezi Müdürü Dr. Pamela Rutledge‘a göre, bunun bir açıklaması arkadaş baskısı ve sosyal etrafa adapte olma zaruriliği olabilir.

Rutledge, bu usul meydan okumalarla karşılaşan çocukların; sosyal, tanınan ve diğer insanlarla alaka kurmasını sağlayacak daha büyük bir şeyin modülü olarak hissettirdiğini belirtiyor:

“Korkak olarak görülmek istemedikleri için buna karşı koyamayan çok sayıda insan var… Geride bırakılmak istemiyorsun.”

ABD’deki Syracuse Üniversitesi’nden iletişim profesörü Makana Chock da aynı görüşler paylaşıyor.

Chock, çocukların ve yetişkinlerin arkadaş baskısıyla riskli davranışlarda bulunmasının yeni bir şey olmadığını ifade ediyor. Lakin sosyal medya, tabiatı gereği “uzaktan”. Bu da birtakım zorlukları beraberinde getiriyor. Mesela, arkadaşları yanındayken riskli hareketler yapan biri, çok ileri gittiğinde yardım isteyebilir. Lakin sosyal medyadaki meydan okumalar, sonradan paylaşılmak üzere, yalnızken kaydediliyor.

Aynı vakitte düşünülmesi gereken çok önemli bir biyolojik faktör var: Beynin rasyonel fikirden sorumlu ve riskleri hesaplayan kısmı prefrontal korteks, 20’li yaşların ortasına kadar gelişmeye devam ediyor.

Rutledge’a göre bu demektir ki, çocuklar ve gençler “sebep ve sonuç ilgisini nitekim manaya kapasitesine sahip olmayabilir” ve dürtüleri denetim etmeleri zor olabilir: “Bu tahminen de ebeveynler için en müthiş kısım”.

Aileler TikTok’u dava ediyor

Bazı aileler, algoritmasının tehlikeli meydan okumalara katılan çocuk vefatlarından sorumlu olduğu savıyla TikTok’a dava açıyor.

Sosyal medya mağdurlarının davalarına bakan avukatlık ofisi Social Media Victims Law Center’nden Matthew Bergman, çocukların hayatı söz konusuyken milyonda bir mevtin çok fazla olduğunu belirtiyor.

Şirketi ABD’de, beşi çocuğunu kaybetmiş altı aileyi temsil ediyor. Bunlardan biri 2021 Şubat’ında dokuz yaşında kendini şoklamaya çalışırken hayatını kaybeden Arriani Jaileen Arroyo’nun ailesi.

Arriani’nin, TikTok’taki “Sizin için” kısmında gördüğü meydan okumayı denediğini iddia ediyorlar. Bergman, çocuğun içeriğe kendisinin arayıp bulmadığını; içeriğin, platformun algoritmasından ötürü otomatik olarak ekranında belirerek kendisine ulaştığını söylüyor.

TikTok içeriği kendisi oluşturmamış olmasına karşın, “viral olmasını” sağladı.

Şimdiye kadar sosyal medya şirketlerinin güvenilirliğiyle ilgili çok sayıda teşebbüs başarısız oldu. Ekim 2022’de ABD’de TikTok’un 10 yaşındaki Nylah Anderson’ın vefatından sorumlu olduğu iddia edildi.

ABD’nin Pensilvanya eyaletinden bir federal yargıç, İletişim Ahlakı Kanunu’nun 230. hususunun TikTok’u koruduğuna hükmetti. Yasa, genel olarak içerik kullanıcılar tarafından üretildiği zaman yayıncıları sorumlu tutmuyor.

Bergman ve şirketi ise bunu zorlamak istiyor.

“İngiltere’deki ve ABD’deki diğer tüm şirketler harika değillersorumlu olma görevi var. TikTok’un yüzde 100 her çocuğun güvenliğinden sorumlu olduğunu söylemiyoruz. Ebeveynlerin sorumluluğu yok demiyoruz, var.

“Biz yalnızca TikTok’un ve diğer tüm sosyal medya şirketlerinin, sıradan hayatlarımızda aldığı tedbirleri alması talep edilmeli diyoruz.”

TikTok ne diyor?

Bergman, TikTok’un daha çok kontrol yapması ve tehlikeli içerikleri kaldırmasını, aynı vakitte çocukların bu biçim tehlikeli içeriğin maksadı olmaması için algoritmasını tekrar düzenlemesini istiyor.

TikTok’un bir sözcüsü BBC’ye, “TikTok’ta tehlikeli davranışları kesinlikle yasaklıyoruz ve içeriği kaldırmak, aramaları yeniden yönlendirmek, ihtar etiketleri uygulamak ve uzmanlarla ortaklaşa oluşturulmuş kaynaklar dahil platformumuzda bunu önlemek için büyük yatırımlar yapıyoruz” dedi.

Şirket web sitesinde, 24 saat çalışan 40 bin içerik moderatörü olduğunu ve Mart ayında, “yeni davranışlardan kaynaklanabilecek muhtemel risk ve ziyanları ele almak için” prensiplerini güncellediğini söylüyor:

Site ayrıyeten, “yetişkinlere uygun içeriği” 18 yaşın üzerindeki yetişkinlerle sonlandıracağını ve “Sizin İçin” sekmesindeki içeriğin “geniş bir izleyici kitlesi için uygun” olmasını sağlamaya çalışacağını belirtiyor.

Medya psikolojisi konusunda uluslararası geçerliliği olan araştırma yürüten Chock, bunun “karmaşık” bir sorun olduğunu ifade ediyor.

Gerçekçi olunursa, milyarlarca paylaşımın yapıldığı bir sosyal medya platformundan, görünen her şeyden devamlı sorumlu olmasını beklenemeyeceğini belirtiyor. Lakin tekrar de sosyal medya şirketlerinin birtakım sorumlulukları olduğunu düşünüyor:

“Demek istediğim bunu onlar yarattı, tasarladı. Kimin neyle karşılaşacağına karar veren platformlarda paylaşım yapan bireyler değil, var olan sosyal medya tertipleri.”

Pensilvanya’da TikTok lehine alınan karara karşın kanun tamamen netleşmedi. Bu yılın başında ABD Yüksek Mahkemesi; Twitter, Facebook ve YouTube’un sahibi olan Alphabet’in “terörist ideolojinin”, Paris ve İstanbul’daki mevtle sonuçlanan akınların teşvik edilmesinden sorumlu olup olmayacağıyla ilgili karar alınmasını istedi.

Bunun Yüksek Mahkeme’nin, Pensilvanya’da alıntılanan 230. hususun savunma olarak kullanılıp kullanılmayacağıyla ilgili ilk dava olması bekleniyordu. Fakat mahkeme, sosyal medya şirketlerinin terörist hesapları teşvik etmeleri durumunda bunun yasal sorumluluğundan kaçınmak için 230. hususun müdafaasına ihtiyacı olmadığına karar vererek durumu sürüncemede bıraktı.

Hakimlerden Ketanji Brown Jackson ise, farklı savlar ve kayıtlar içeren diğer davaların farklı sonuçlara yönlendirebileceğini söyledi.