Yeni güç merkezleri, egemen eşitlik ve Batı baskısı: BRICS’in Kazan Deklarasyonu’nda neler var?

22-24 Ekim tarihlerinde Kazan’da düzenlenen BRICS Zirvesi, Rusya’nın dönem başkanlığı toplandı. 200’ün üzerinde farklı aktifliğin yer aldığı Zirve, birliğin yeni üyelerinin katıldığı ilk zirve olma özelliğini taşıyor.

Rusya’nın Kazan kenti 16. BRICS Tepesi’ne ev sahipliği yaptı. Üç gün süren aktifliğe 35 devlet ve 6 uluslararası kuruluş katıldı.

Kazan’da düzenlenen aktifliğin sloganı ise ‘Adil Global Kalkınma ve Güvenlik için Çok Taraflılığın Güçlendirilmesi‘ oldu.

BRICS ülkeleri Çarşamba günü Rusya’nın Kazan kentinde düzenlenen üç günlük zirvede ortak bir bildiriyi kabul etti. Dokümanda çok sayıda global kriz ve zorluk ele alınırken ‘daha adil ve hakkaniyetli‘ bir uluslararası düzen davetinde bulunuldu.

Yeni güç merkezleri

BRICS kabul edilen ortak deklarasyonda, tüm ulusların global sıkıntılarda eşit söz hakkına sahip olduğu çok kutuplu bir dünya tertibini destekleme taahhüdünü bir defa daha teyit etti. Bu konu, bildirgede yer alan yükselen ve gelişmekte olan ülkelerin uluslararası kurumlarda daha fazla temsil edilmesi davetinde da yer aldı.

Bu sistemin gelişmekte olan ülkeler için Batı liderliğindeki mevcut uluslararası tertipten daha yararlı olacağı ifade edilen evrakta, “Daha eşitlikçi, adil, demokratik ve istikrarlı çok kutuplu bir dünya nizamının önünü açabilecek yeni güç merkezlerinin, politik karar alma sistemlerinin ve ekonomik büyümenin ortaya çıkışını not ediyoruz” cümlesi yer aldı.

BRICS ülkeleri, Afrika Birliği ve Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) benzeri bölgesel örgütlerin artan tesirini memnuniyetle karşılarken bu örgütlere üye ülkeler arasında ekonomik işbirliği, güvenlik ve kültürel alışverişi teşvik eden çok önemli platformlar olarak görüldüğü aktarıldı. Bildirgede ayrıyeten ticari uyuşmazlıkların tahlili için güçlendirilmiş bir Dünya Ticaret Örgütü ve Global Güney’in daha fazla temsil edilmesi için genişletilmiş bir BM Güvenlik Kurulu davetinde bulunuldu.

Egemen eşitlik ve yeni BRICS ortakları

Deklarasyonda ayrıyeten, Global Güney’deki ülkelerin bloğa katılmasalar da birlikte çalışmak için ifade ettikleri ‘kayda değer ilgiye‘ dikkat çekilerek yeni bir ‘BRICS Ortak Ülke‘ kategorisi onaylandı.

Belgede şu sözlere yer verildi:

BRICS’in mevcut üyeleri Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika, Etiyopya, Mısır, İran ve Birleşik Arap Emirlikleri. Suudi Arabistan ise şimdi üyelik davetini onaylamadı. Yaklaşık üç düzine ülkenin ekonomik bloğa katılmaya ilgi göstermesiyle birlikte Moskova, BRICS Ortak Ülke kategorisi oluşturmayı potansiyel genişleme için en iyi seçenek olarak görüyor.

Batı’nın zorlayıcı tedbirlerine karşı çıkmak

Deklarasyon, tüm yaptırımları ve tek taraflı zorlayıcı önlemleri uluslararası hukukla bağdaşmadığı için kınarken bunların insan hakları üzerindeki geniş kapsamlı tesirlerinin de altı çizildi.

Ekonomik yaptırımların hedef alınan ülkelerdeki fakir ve savunmasız kısımları orantısız bir şekilde etkilediğine dikkat çekilen deklarasyonda “Yasa dışı yaptırımlar da dâhil olmak üzere hukuk dışı tek taraflı zorlayıcı önlemlerin dünya ekonomisi, uluslararası ticaret ve sürdürülebilir kalkınma maksatlarına ulaşılması üzerindeki yıkıcı tesirlerinden derin telaş duyuyoruz” cümlesi yer aldı.

BRICS ülkeleri ayrıyeten ‘iklim ve çevre korkuları mazeretiyle alınan tek taraflı tedbirleri’ kınarken ve ’küresel tedarik ve üretim zincirlerini kasıtlı olarak bozan ve rekabeti çarpıtan tek taraflı müdafaacı tedbirlere‘ de karşı çıkıldığını kabul etti.

Deklarasyonda ek olarak şu cümle yer aldı:

Yerel para ünitelerinde ayrımcı olmayan ticaret

“Ticaret pürüzlerinin en aza indirilmesi ve ayrımcı olmayan erişimin sağlanması temelinde daha süratli, daha düşük maliyetli, daha verimli, şeffaf, inançlı ve kapsayıcı sınır ötesi ödeme araçlarının yaygın yararlarının farkındayız” cümlesi yer alan deklarasyonda, Batı’nın SWIFT ödeme sistemini adeta ‘bir silah‘ benzeri kullanılmasına atıfta bulunuldu.

BRICS Sınır Ötesi Ödemeler İnisiyatifi’nin kurulması davetinde bulunulan dokümanda ayrıyeten BRICS Yeni Kalkınma Bankası‘nın yerel para üniteleriyle projeleri finanse etmesi ve ‘önde gelen çok taraflı bir kalkınma kurumu’ haline gelmesinin desteklendiği ifade edilerek “BRICS ülkeleri ve ticaret ortakları arasındaki finansal süreçlerde yerel para ünitelerinin kullanılmasını memnuniyetle karşılıyoruz” cümlesi yer aldı.

Salı günü zirvede bir konuşma yapan Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, dolar yahut euro yerine yerel para ünitelerinin kullanılmasının ‘günümüz dünyasında ekonomik kalkınmanın mümkün olduğunca siyasetten uzak tutulmasına yardımcı olacağını’ ifade etmişti.

İsrail’e de askeri operasyonları derhal durdurması ve Gazze’den çekilmesi çağrısı

BRICS Deklarasyonu’ndan ayrıyeten global güvenliğin diplomasi, arabuluculuk ve kapsayıcı diyalog yoluyla teşvik edilmesinin değeri de vurgulandı.

Ülkeler deklarasyonda, ‘tüm ülkelerin legal ve makul güvenlik korkularına hürmet duyulması gerektiğini‘ kabul ederken, ’çatışmaların temel nedenlerinin ele alınması da dâhil olmak üzere, çatışmaların önlenmesi gayretlerine katılma ihtiyacını’ vurguladı.

İsrail’in ‘sivillerin kitlesel vefatına ve yaralanmasına, zorla yerinden edilmesine ve sivil altyapının yaygın bir şekilde tahrip edilmesine yol açtığı’ kaydedilen dokümanda şu cümleler yer aldı:

Bildiride Hamas’a İsrailli rehineleri serbest bırakması, İsrail’e de askeri operasyonları derhal durdurması ve Gazze’den çekilmesi davetinde bulunuldu. İsrail’in Lübnan’ı bombalaması ve ‘karadan işgali‘ de kınanırken, Eylül ayında Hizbullah’a ait binlerce iletişim aygıtına sabotaj düzenlemesi ‘terörist saldırı‘ olarak nitelendiriliyor.

Belgede ayrıyeten Suriye’deki ‘yasadışı yabancı askeri varlık‘ kınanırken, Şam’ın isteği dışında ülkede bulunan yaklaşık 800 ABD askerine atıfta bulunularak İsrail’in Suriye’nin başkentindeki İran Konsolosluğunu bombalayarak İranlı Tuğgeneral Muhammed İstek Zahedi ve diğer sekiz İranlı askeri yetkiliyi öldürmesi de kınandı.

‘Ukrayna sorunu BRICS için merkezi bahis olmaktan çok uzak’

BRICS ülkeleri Ukrayna krizi konusunda tarafsızlık siyaseti benimsediğinden, bildiri grubu herhangi bir tarafı destekleme taahhüdünde bulunmazken deklarasyonda ‘tüm devletlerin BM Kaidesi’nin Maksat ve Prensipleri ile dengeli bir şekilde hareket etmesi gerektiği‘ vurgulandı. Ek olarak ’diyalog ve diplomasi yoluyla çatışmanın barışçıl bir şekilde çözülmesini amaçlayan arabuluculuk ve iyi niyet ofisleri için ilgili teklifler’ kabul edildi.

Söz konusu bu karar geçen ay Brezilya, Çin ve ‘Barışın Dostları‘ kümesini tarafından yayınmlanan ve çatışmaya ‘kapsamlı ve kalıcı bir çözüm‘ davetinde bulunan deklarasyon ile benzerlik gösterdi. Lakin Kiev, Rusya’nın tazminat ödemesini, Ukrayna’nın 1991 sonlarına geri dönmesini ve yetkililerini savaş hataları mahkemelerine teslim etmesini talep eden kendi önerisi dışındaki tüm barış tekliflerini reddetmişti. Moskova ise söylediği söz edilen bu talepleri ‘hayal ürünü‘ olarak nitelendirmişti.

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, Kazan Deklarasyonu‘nda Ukrayna krizine çok az yer verildiğini die getirerek bu bahsin blok için merkezi bir mesele olmadığını vurgulamıştı. Peskov, “Evet, bu Rusya’nın gündeminde çok önemli bir husus ama BRICS için merkezi mevzu olmaktan çok uzak. Ve BRICS gündeminde olması gerektiği benzeri yansıtıldı” cümlesini kaydetmişti.