Yeni oranlar beli oldu: Enflasyonda “Arjantin” tehlikesi

Aram Ekin Duran

Türkiye iktisadını son yıllarda adeta esir alan yüksek enflasyon sorunu, resmi verilere olan inancın giderek azalmasıyla daha karmaşık bir hal alıyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) Haziran ayına ilişkin açıkladığı enflasyon verilerine göre tüketici fiyatları aylık bazda yüzde 3,92 artarken yıllık enflasyon yüzde 39,59’dan yüzde 38,21’e geriledi. Üretici fiyatları (Yİ-ÜFE) ise aylık yüzde 6,50 arttı, yıllık olarak da yüzde 40,42’ye düştü.

Böylelikle son 18 ayın en düşük enflasyonu kayıtlara geçmiş oldu. 

Ancak uzmanlara göre TÜİK’in enflasyon hesaplaması gerçek hayat pahalılığını yansıtmıyor. Bağımsız kuruluşların hesaplamalarında yıllık enflasyon yüzde 100’ün üzerinde seyrediyor. Resmi bilgilerdeki düşük oranlar da “Türkiye, giderek Arjantin’e benziyor” yorumlarına neden oluyor.  

TÜİK verilerine göre TÜFE’deki değişim 2023 yılı Haziran ayında bir evvelki aya göre yüzde 3,92, bir evvelki yılın Aralık ayına göre yüzde 19,77, bir evvelki yılın aynı ayına göre yüzde 38,21 ve 12 aylık ortalamalara göre yüzde 59,95 olarak gerçekleşti. Bir evvelki yılın aynı ayına göre artışın en yüksek olduğu ana grup ise yüzde 67,22 ile lokanta ve oteller. Aylık en az artış gösteren ana grup ise yüzde 14,76 ile konut oldu. Aylık bazda artışın en yüksek olduğu ana grup ise yüzde 11,13 ile alkollü içecekler ve tütün olarak gerçekleşti. 

TÜİK’e tenkitler artıyor

Bir grup akademisyen tarafından kurulan Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) da her ay kendi hesapladığı enflasyon oranını açıklıyor. ENAG’ın oranları ile TÜİK’in enflasyon bilgileri arasında önemli bir fark gözleniyor.

Haziran ayına ilişkin enflasyon verisini 3 Temmuz Pazartesi günü açıklayan ENAG’ın hesaplamalarına göre, Tüketici Fiyat Endeksi Haziran ayında yüzde 8,54 arttı ve yıllık yüzde 108,58 olarak gerçekleşti. Ocak-Haziran dönemi enflasyon oranı ise yüzde 50,53 oldu.

“Çalışan ve emekli maaşlarıyla oynanıyor”

DW Türkçe’ye konuşan ENAG Kurucusu ve Yöneticisi Prof. Dr. Veysel Ulusoy, TÜİK’in açıkladığı dataların bilhassa çalışan ve emekli maaşlarının hesaplanmasındaki olumsuz tesirine dikkat çekiyor. 

“Çalışan ve emekli maaşlarının resmi enflasyon verilerine göre belli olduği sistemde fakirliğin arttığı gerçeği ortadadır” diyen Prof. Ulusoy, TÜİK’in Haziran ayı enflasyon oranı olan yüzde 3,92’nin halkın hissettiği oranın çok altında kaldığına vurgu yapıyor. 

TÜİK’in açıkladığı yıllık yüzde 38,21’lik enflasyonun ise fiyatlara gelecek fiyat artışlarını neredeyse akıldışı bir düzeyde bıraktığını dile getiren Prof. Ulusoy, Türkiye’nin de tıpkı Arjantin gibi enflasyon bilgilerinde oynama yapmasının yarattığı tehlikelere işaret ediyor.

Ulusoy, “Ekonomik pahaların ortak paydası olan enflasyonun gerçekte olandan epey ayrılması alım gücü yanında ulusal geliri, yatırımları ve dış ticareti de olumsuz etkileyecektir. Daha da kıymetlisi, 2010’larda Arjantin’de sunulan yanlış resmi enflasyon raporlarının uluslararası davalara mevzu olması gibi yaklaşımlar beklenebilir” değerlendirmesinde bulunuyor.

Arjantin’de ne olmuştu?

2000’lerin başından itibaren derin bir ekonomik krize sürüklenen Arjantin’de hükümet, 2007’den başlayarak TÜFE enflasyon bilgilerini Arjantin’in TÜİK’i olan INDEC’e (Ulusal İstatistik ve Sayım Enstitüsü) baskı yaparak düşük göstermeye başladı. 

Tıpkı Türkiye’deki ENAGi Arjantin’de de bağımsız kurumlarla resmi datalar arasındaki fark giderek açılmış ve bu durum global çapta bir tartışmaya dönüşmüştü. Bunun üzerine IMF ve OECD (Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü) benzeri global kuruluşlar Arjantin’in resmi enflasyon bilgilerini yayınlamayı bırakmıştı. Bu durum ülkenin kredi risk primini rekor düzeylere taşımıştı. 

“TÜİK datalarında anomali var”

DW Türkçe’ye konuşan İstanbul Siyasetler Merkezi Kıdemli Uzmanı ve Koç Üniversitesi Ekonomi Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Kamil Yılmaz da son 1,5 yılda TÜİK tarafından yayınlanan enflasyon bilgilerindeki “anomali”ye dikkat çekiyor. 

Aralık 2021’de yaşanan kur artışında üretici fiyat endeksinin aylık bazda yüzde 19 sert bir yükseliş yaşadığını hatırlatan Prof. Yılmaz, “Şimdi Haziran 2023’te ise kur artışı yüzde 30’ları buldu. periyotta üretici fiyatlarındaki artış ise yüzde 6,5 olarak açıklandı. Bu nasıl olabiliyor, artık onu TÜİK’e bırakıyorum” diye konuşuyor. 

Temmuz ayı itibariyle üretici fiyatlarındaki artışın da kur kaynaklı olarak yükselişe geçmesi gerektiğini dile getiren Kamil Yılmaz, “Hayat pahalılığın ne kadar süratle arttığını hepimiz görüyoruz. TÜİK’e göre Haziran ayında yıllık enflasyon yüzde 38,2 oldu. Halbuki İstanbul Ticaret Odası’nın verilerine göre yüzde 55, ENAG hesaplamasına göre ise yüzde 108. Bu farkın nasıl oluştuğunu bilemiyoruz” diyor. 

“Doğal gazın tesiri binde 4’e kadar indirildi”

TÜİK’in enflasyon bilgilerinin gerçek hayat pahalılığını yansıtmadığını vurgulayan Prof. Kamil Yılmaz, buna en çarpıcı örneklerden birinin de doğal gaz fiyatları olduğunu söylüyor. Hükümet seçim öncesinde, konutlarda 25 metreküpe kadar olan doğalgaz kullanımının bir yıl boyunca bedelsiz olacağını açıklamıştı. 

Bunun üzerine TÜİK hesaplamalarında doğal gaz fiyatlarının enflasyona tesirinin binde 4’e indirildiğini belirten Yılmaz, “Bu sayede Mayıs ayındaki enflasyon artışını aşağıya çektiler. Yani emel sayılarla oynamak ve yakın gelecekte öbür kalemlerde öbür oynamalar da yapılabilir” değerlendirmesini yapıyor.

“Hükümet, halka doğruyu söylemiyor”

Prof. Dr. Kamil Yılmaz, gerek 22 Haziran’da açıklanan faiz artırımının piyasalar tarafından kâfi bulunmaması, gerekse TÜİK’in enflasyon bilgilerinde kendini gösteren gerçekdışı hesaplamaların Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek liderliğinde vaat edilen “rasyonel siyasetlere dönüş” beklentisini karşılamaktan uzak olduğunu söylüyor. 

Yılmaz şöyle konuşuyor:

“Rasyonel siyaset uygulayabilmeniz için elinizdeki araçların doğru olması lazım. Yani örneğin gece otomobil kullanacağım diyorsanız, farlarınızın yanması gerekiyor. Önünüzü göremezseniz, kaza yapmanız kaçınılmaz. İşte TÜİK’in enflasyon bilgilerinin de bu türlü bir far fonksiyonu görmesi gerekiyor. Ne yazık ki son iki yıldır enflasyon konusunda hükümet halka doğruyu söylemiyor. Türkiye enflasyon bilgileri açısında Arjantin’e çok yaklaştı.”

“Mevcut siyasetle sorun çözülemez”

Peki mevcut siyasetlerde önümüzdeki aylarda enflasyonu dizginlemek ne kadar mümkün ?

DW Türkçe’ye konuşan Beykoz Üniversitesi İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. D. Cihan Bolgün, bu soruya “Bu haliyle kısa ya da orta vadede enflasyon sorunu çözülemez” cevabını veriyor. 

Merkez Bankası’nın 2023 sonu ve 2024 yılı için açıkladığı maksatların dışında bir enflasyon patikasına girildiğini belirten Prof. Bolgün, “Haziran ayında enflasyondaki düşüş bizi şaşırtmasın. Zira kurlardaki yükselişin enflasyona yansıması çok düşük gözüküyor. Önümüzdeki aylarda kur artışının bu düzeylerde kalması ya da daha yüksek düzeyleri görmesi durumunda, döviz kurundaki artışın enflasyona yaklaşık yüzde 10 ila 15 arasında bir tesiri olacak” diye konuşuyor. 

Böylelikle yıllık enflasyonun yıl sonunda yüzde 50’lere dayanacağını kaydeden Cihan Bolgün, “Döviz kurundaki sorunu çözemediğimiz sürece, enflasyon meselesini da kısa vadede yahut orta vadede çözmemiz mümkün değil” diyor.

Memur ve emekli fiyat artışlarını tatmin etmedi

Öte yandan ilk altı aylık enflasyon datalarının netleşmesi ile birlikte memur ve emeklilerin alacağı enflasyon farkı da belirlendi. Buna göre, memur ve memur emeklileri mukavele zammı ve enflasyon farkıyla yüzde 17,77; SSK ve Bağ-Kur emeklileri ise yüzde 19,77 zam alacak. 

Milyonlarca insanın beklediği zam oranlarının nihaileşmesi, hükümetin ekleyeceği ‘refah payı’ sonrasında netleşecek. Memur ve emeklilerin maaş zam oranlarıyla ilgili kanun teklifinin bugün Meclis’e sunulurken teklife göre en düşük memur maaşı yüzde 86 artışla 22 bin 17 lira olacak. Personellere yönelik ise kademeli bir artış yapılması öngörülüyor.

Prof. Dr. Kamil Yılmaz, memur, personel ve emekliler için ortaya çıkan zam oranlarının gerçek enflasyon karşısında çok yetersiz kaldığına işaret ediyor. Yılmaz, “Pahalılık her hususta almış başını girmiş durumda. Enflasyonda yakın gelecek beklentileri yüzde 40’ları aşmışken, TÜİK marifetiyle çalışan ve emekliler için belirlenen zam oranları beklentilerin çok altında kalıyor” diye konuşuyor.