Ailede çocuk kayırma ömür boyu iz bırakıyor

Ailede çocuk kayırma ömür uzunluğu iz bırakıyor

17.08.2023 09:20

A⁺

A^-

Çoğu ebeveyn kabul etmese de çocukları arasında “gizli bir favorileri” vardır ve ona karşı tavırları diğer kardeşlerin ruh sağlığı ve aile ilişkileri üzerinde uzun vadeli tesirlere yol açabilir.

Ben ve kardeşlerim ortanca erkek kardeşimiz ne zaman eve ziyarete gelecek biliyorduk; annem o gün onun sevdiği yemekleri yapardı.

Hiçbirimiz böylesi bir imtiyaz görmediğimizden “mirasyedi oğul geliyor” diye itiraz ederdik.

Annem onun diğer kardeşler kadar yemeğe gelmediğini söyleyerek durumu açıklamaya çalışsa da bize adil gelmezdi.

Altı kardeşten biri olarak ben aslında ortamızdan birini kayırdıklarını düşünmüyordum.

Ama geçen yıl bir aile buluşmasında kimin favori çocuk olarak görüldüğü noktasında farklı kanılar ortaya atılınca, aile fertlerinin bu farklı dinamikleri nasıl deneyim ettikleri ve farkında olmadan bunların bizi uzun vadede nasıl şekillendirdiği sorusu aklıma takıldı.

Araştırmalar ebeveynler arasında “gözde çocuk” halinin şaşırtan derecede yaygın olduğunu ve çok zarar verebileceğini gösteriyor.

Ailelerin yaklaşık yüzde 65’inde rastlanan ve birçok araştırmaya mevzu olan bu durum çocuklar üzerinde ömür uzunluğu tesirde bulunabiliyor.

Psikologlar buna ebeveynlerin imtiyazlı muamelesi manasında İngilizce kısaltmalı ismiyle PDT diyor.

Ancak aile içinde bu durum epey farklı deneyimlenebilir. ABD’deki Northeastern Üniversitesi’nden uygulamalı psikoloji uzmanı Profesör Laurie Kramer, ailede daha az ilgi görme hissinin şahıstan bireye değiştiğini söylüyor.

“Bu, insanların bir ebeveynin diğer bir çocuğu kendilerine tercih ettiğine dair yaşadıkları bir deneyimdir” diyor:

“Bu imtiyaz, daha fazla zaman ayırma, ilgi, övgü ya da şefkat gösterme yoluyla olabilir. Muhtemelen daha az denetim uygulayarak, daha az kısıtlamadan yararlanmalarını, daha az disipline tabi olmalarını ve daha az ceza almalarını sağlayabilir.”

Daha da değerlisi, ailedeki herkes bunu bu şekilde görmeyebilir.

Kramer, “Bu, diğer kardeşin müşahedesiyle aynı olmayabilir ve ebeveynin yaptığına inandığı şey de farklı olabilir” diyor.

Kendisine bu imtiyazlı muamelenin yapılmadığını hisseden kişi için sonuçlar önemli olabilir. Araştırmalar, çocukların erken yaşlardan itibaren, ebeveynlerin bir kardeşe başkasından daha fazla sevecenlik göstermesi farklı muamelelerin farkında olduğunu gösteriyor. Buna algılanan ebeveyn kayırmacılığı, çocuklarda benlik hürmetinin az olması, korku, depresyon ve riskli davranışlar da dahil olmak üzere davranış problemleri ile ilişkilendiriliyor. Duygusal sağlık üzerinde daha dolaylı meselelere yol açan zincirleme bir tesiri de olabilir.

Örneğin Çin’deki araştırmacılar, ebeveyn kayırmacılığının ergenlerde cep telefonu bağımlılığı için bir etken olduğunu göstermiştir. Kanada’da sekiz evsiz genç üzerinde yapılan küçük bir çalışmada, yedi genç ebeveynlerinin bir kardeşlerini kendilerine tercih ettiklerini, kendilerinin ise çoğu zaman “sorunlu çocuk” olarak görüldüğünü ve bu durumun aile bağlarının kopmasına yol açtığını söylemişti.

Bu son çalışma daha geniş sonuçlar çıkarmak için çok küçük olsa da, kayırmacılık tecrübesinin çocuk açısından ne kadar ileri gidebileceğini gösteriyor.

Ruh sağlığı üzerindeki tesiri yetişkinlikte de devam edebilir; örneğin anne kayırmacılığı yetişkin çocuklarda daha yüksek depresyon ölçümleriyle bağlantılıdır. Önyargı, ebeveynlerin yetişkin çocuklarını kayırmaya devam etmesiyle, ilerleyen yaşlarda da devam edebilir. Kaynağı ebeveynler olmasına karşın da kayırmacılık hayat boyunca kardeşlik bağına zarar verebilir ve kardeşler arasındaki tansiyonu ve çatışmayı artırabilir.

Kardeşlerle iyi ilişkiler kurmak ömür uzunluğu sıhhatimiz ve mutluluğumuz için çok önemli olduğundan bu durum bilhassa kaygı vericidir.

Ebeveynler kaçınamaz mı?

Ergenler ve ebeveynleri üzerinde yaptığı araştırma, ailelerin bu bahiste konuşmaya yatkın olmadığını gösteriyor; bu da herhangi bir incinme ya da yanlış anlamayı ortadan kaldırmayı daha da zorlaştırıyor.

Kramer, “Bu durum, kimsenin suçlandığını yahut bunun kendi yanlışı olduğunu hissetmediği bir şekilde hassasiyetle ele alınırsa, tüm taraflarla daha açık konuşmalar yapılabilir” diyor. Örneğin bir kardeşe karşı farklı davranışlara dair bir öbür çocuğun sorusuna ebeveyn bir neden sunarak açıklama getirirse, çocuk bunun pratik bir sebebi olduğunu ve kardeşinin daha çok sevilmesiyle ilgili olmadığını anlayabilir.

Benim ailemde de kayırmacılık konusunu hiç açmamıştık. Fakat o buluşmada yapılan yorumlardan sonra kardeşlerimle daha fazla konuştukça, annemin bazen, muhtemelen ilk çocuğu olduğu için, en büyük kardeşimize ayrıcalıklı davrandığını hatırladık. Bu ortada babamız da ortanca kardeşimizi kurnaz olduğu için sık sık överdi, bu onun hayranlık duyduğu ve ikisinin de paylaştığı bir özellikti. Bir de ortanca kardeşimiz ziyarete geldiğinde yapılan yemekler var tabii.

Bunlar küçük farklılıklar,fakat daha büyük bir şeye dönüşebileceklerini ve hatta kızgınlığa yol açabileceklerini görmek gerek. Çok çocuklu ailelere kıyasla yalnızca iki çocuğu olan bir ailede meydana gelen kayırmacılığın daha derin tesiri olabilir, diğer çocuk için cezalandırılma yahut dışlanma bir his yaratabilir.

Kayırmada çok önemli etken: Çocuk kime benziyor?

ABD’de Ulusal Yaşlanma Enstitüsü tarafından finanse edilen ve birkaç üniversiteden uzmanlar Aile İçi Farklılıklar üzerine uzun devirli bir çalışma yaptı ve nesiller arasındaki ilişkileri daha iyi anlamak maksadıyla 20 yıl boyunca farklı aileleri takip etti. Çalışmanın bir modülü olarak, araştırmacılar kayırmacılık hakkında ebeveynlere bir soru sordular. Birçoğunun ilk defa karşılaştığı soru şuydu:

“En çok hangi çocuğunuza karşı duygusal yakınlık hissediyorsunuz?” Biraz düşündükten sonra annelerin büyük bir kısmı (%75) çocuklarından birinin ismini verdi. Geri kalanlar hiçbirini seçmedi yahut hepsine eşit derecede yakın hissettiklerini söyledi.

Ayrıca kime karşı daha fazla hayal kırıklığı ve çatışma duygusu hissettikleri de sorulmuştu. Bu soruya verilen karşılığın ömür boyunca sonuçları olmuş, erken yaşta “hayal kırıklığı yaratan” çocuk olarak ifade edilen kişinin daha sonra da bu şekilde muamele gördüğü tespit edilmişti.

Doğum sırası, kayırmacılığın birtakım istikametlerinde rol oynasa da bunun tesiri ekseriyetle varsayıldığı kadar fazla değildi.

Özellikle, ilk tabiatın doğal olarak “altın çocuk” olarak seçileceği tarafındaki iddiası bilimsel araştırmalar desteklemiyor. Çalışmayı yürütenlerden biri olan Missouri Üniversitesi’nden Megan Gilligan, duygusal yakınlık açısından son doğan çocukların ortanca yahut ilk çocuktan daha fazla tercih edildiğini söylüyor. Fakat duygusal yakınlığın en güçlü belirleyicisi, ebeveynlerin çocuğun kendilerine benzediğine dair hisleriydi.

Kayırılmanın dezavantajları

Gilligan ayrıyeten, kayırmacılıktan kaynaklı zayıf kardeş ilişkileri, daha az tercih edilen kardeşin kendisi hakkında daha yetersiz hissetmesi ve ebeveynle daha az olumlu bir bağlantıya sahip olması farklı muameleden kaynaklanabilecek gerçek hasarın da altını çiziyor. “Altın çocuk” olmak dezavantaj yaratabiliyor:

“En sevilen çocuk olmanın birçok yararı olmasını bekleyebilirsiniz, lakin bu durum yetişkin çocuklar için duygusal ıstıraba da neden olabilir. Kayırmacılığın, kayırılan çocuklar için daha yüksek depresif belirtilerle bağlı olduğunu gördük. Bunun nedeni, bir annenin en sevdiği çocuğu olmanın, o çocuğun kardeşleriyle bağlantılarında çatışma yaratması. Yetişkinlik döneminde kardeşlerle yaşanan bu tansiyon ruh hali üzerinde tesirli oluyor.”

Bu durum, hayatın ilerleyen periyotlarında eşit olmayan bir yüke de yol açabilir. Ebeveynlerden biri sonunda ailesinin bakımına ihtiyaç duyduğunda, ekseriyetle kayırıldığını düşündükleri çocuğa yöneliyorlar.

Kramer, tüm çocuklara aynı şekilde davranmanın tahlil olmadığını söylüyor. “Çocuklara her durumdaşekilde davranmak imkansızdır ve çocuklar da bunu istemez. Onlar kim olduklarının, yaşlarının, ilgilerinin, cinsiyetlerinin, kişiliklerinin anlaşılmasını isterler.”

Daha şuurlu davranmak ebeveynlerin daima olarak adil olmayan durumlara neden olmaktan kaçınmasına yardımcı olabilir. Çocuklar kayırmacılık modelini öğrenebilir ve yetişkinler olarak bunu kendi ebeveynlik usullerine ve bağlarına uygulayabileceklerinden bu değerlidir:

“Farkında olmaz ve bu zinciri kırmak için harekete geçmezsek, muhtemelen davranışı sergileriz.”