Asgari ücret açlık sınırını geçecek mi?

Türkiye’de minimum ücret, toplam çalışanların yüzde 49’unu, özel bölümde çalışanların da yüzde 70’ini ilgilendiriyor.

Bu yılın başında asgari ücret 8 bin 506 TL olarak belirlenmişti. Komisyon’da gerçekleşen görüşmelerde emekçi ve patron ortak bir uzlaşı sağlayamamış; Türk-İş masadan çekilirken hükümet ve patronun ortak kararı asgari fiyatın 8 bin 506 liraya çıkarılması yönünde olmuştu. Bu sayı, sendikaların belirlediği yoksulluk hududunun üçte birine denk gelirken Kamu İş tarafından açıklanan açlık sonunun 151 lira altında kalmış, Türk-İş’in açıkladığı açlık hududunu ise yalnızca 720 lira geçebilmişti.

Peki taban fiyattaki şu anki durum ne?

Yoksulluk hududunun dörtte biri

Birleşik Kamu İş’in mayıs ayı Açlık-Yoksulluk Araştırması’na göre dört kişilik bir ailenin açlık sonu 11 bin 810, yoksulluk hududu ise 31 bin 152 lira düzeyinde bulunuyor. 

Türk-İş verilerine göre ise mayıs ayında açlık sonu 10 bin 362 TL’ye yükselirken, yoksulluk hududu 33 bin 752 liraya ulaştı. Böylelikle, açlık hududu mevcut minimum fiyatın en az bin 856 TL üzerine çıkarken yoksulluk hududu minimum fiyatın neredeyse dört katını buldu.

Yoksulluk hududu saptanırken ortalama dört kişilik bir ailenin standart bir ömür sürebilmeleri için gerekli olan muhtaçlıklar belirlenerek hesaplama yapılıyor. Açlık sonu için ise en az kalori ve asgarî maliyet hesaplanıyor.

Enflasyon hesabı emekçiyi mağdur ediyor

Asgari fiyatla ilgili personel temsilcilerinin gündemini yüksek enflasyon ve artan kurlar karşısında alım gücündeki düşüş oluşturuyor.

Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre mayıs ayında aylık enflasyon yüzde 0,04 ile neredeyse yerinde sayarken, yıllık enflasyon yüzde 40’ın (yüzde 39,59) altına geriledi. Enflasyonun düşüşünde, Karadeniz’de keşfedilen doğal gazın seçim yatırımı olarak mayıs ayında parasız verilmesi nedeniyle TÜİK’in bu kalemi hesaplamada sıfır alması tesirli oldu. 

TÜİK’in resmi enflasyonu olması gerektiğinden düşük hesapladığına dair tartışmalar uzun müddettir devam ediyor. Bağımsız akademisyenlerin oluşturduğu Enflasyon Araştırma Grubu (ENAG) ise mayıs ayına ilişkin enflasyonu doğalgaz fiyatının değişmediği varsayımıyla aylık yüzde 7,35, yıllık yüzde 109,01 olarak açıkladı.

Enflasyonun daha düşük hesaplanması üzerinden taban fiyatın de bu düşük hesaplama ile daha düşük belirlenmesi benzeri bir durum ortaya çıkıyor.

Devrimci Personel Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), geçen hafta TÜİK’in gerçek enflasyon sayılarını gizlediği gerekçesiyle Kurum’un İstanbul Bölge Müdürlüğü önünde bir eylem yaptı. 

Yapılan basın açıklamasında, iktidarın baskısına dikkat çekilerek, “On milyonlarca insanımızın geliri, işte bu baskı altına alınmış TÜİK enflasyonuna göre belirlenecek. Tezgâhın farkındayız. TÜİK’in düşük enflasyonuna göre fiyatları artırıp sonra da ‘Milleti enflasyona ezdirmedik, ezdirmeyeceğiz’ diye politik nutuklar atacaklar. Özetle Türkiye İstatistik Kurumu hayatın gerçeklerini geçersiz enflasyon sayılarının ardına saklayarak siyasetçilerin iktidar sahiplerinin buyruğunda bir araç olarak kullanılmaya, işçilerin ve emeklilerin karşısında durmaya devam ediyor” denildi.

“Yoksunluk artarak devam edecek”

DW Türkçe’ye konuşan çalışma ekonomisi uzmanı Özgür Müftüoğlu da iktidarın hem TÜİK vasıtasıyla enflasyonu sonlandıran hem de fiyatları düşük tutarak sermaye teşviklerini artıran bir siyaset izlediğini söylüyor. 

Müftüoğlu, “Benim beklentim Komite’den 9 bin 500 yahut 10 bine yakın bir sayı çıkacağı yönünde. Bu sayı çarşı pazardaki enflasyonun çok çok altında. Besin fiyatları, barınma, sağlık, eğitim temel muhtaçlıkları karşılayacak seviyede değil. Şu anda en temel gereksinimlerde dahi bir mahrumluk yaşanıyor. Bunun da artarak devam edeceği gözüküyor” diyor.

Özgür Müftüoğlu, Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ve yeni ekonomi idaresinin önümüzdeki devirde sıkı para siyaseti izleyerek düşük emek maliyeti üzerinde global rekabeti sağlamaya çalışacağını ifade ediyor. Bu bağlamda fiyatların kısılacağına, dolaylı vergilerin ve sosyal kesintilerin artırılacağına işaret eden Müftüoğlu “Dolayısıyla önümüzdeki süreçte işçileri gerçek fiyatların giderek azaldığı bir süreç bekliyor” diyor.

Kur farkı karşılanacak mı?

İktidarın seçim vaatlerinden biri olan yeni minimum ücret için haziran enflasyonunun bekleneceği belirtiliyordu. Seçim öncesi yapılan açıklamalarda temmuz ayında zam yapılacağı ve minimum fiyatın 500 dolar düzeyine çıkarılacağı belirtilmişti.

Asgari fiyatın 500 dolara çıkarılacağına dair açıklamalar yapıldığında dolar kuru 19,5 liralardaydı. Bu da yaklaşık 9 bin 750 liraya denk geliyordu. Bugünkü kur üzerinden hesaplandığında ise 500 dolarlık taban ücret 11 bin 822 lirayı buluyor.

İkinci tur cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesi 27 Mayıs’ta 8 bin 506 TL’lik minimum ücret 426 dolara karşılık gelirken bugün 360 dolara karşılık geliyor. Buna göre minimum ücret yaklaşık iki haftada 66 dolar eridi.

Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) Başkanı Mustafa Gültepe ise geçen hafta bir televizyon kanalına yaptığı açıklamada, “Asgari fiyatta azamî dolar bazında 300-400 dolar arasındaki seviyeyi koruyabilmeliyiz” dedi. Gültepe, taban fiyatın 500 dolar düzeyine gelmesi durumunda Türkiye’nin ‘küçülmeyi’ konuşmaya başlayacağını öne sürdü.

TİM Lideri’nin teklifinin tesadüf olmadığını belirten Özgür Müftüoğlu’na göre bu açıklama, ihracatta ucuz emek üzerinden Endonezya, Mısır ve Kolombiya ile rekabet edecek bir siyaset izlendiğinin açık bir göstergesi. Müftüoğlu, bu nedenle iktidarın daha önce dile getirdiği 500 dolar sayısının hem siyaset manasında hem de kurlardaki artış nedeniyle gerçekleşmesinin mümkün olmadığı görüşünde.

Milli gelirde çalışanın hissesi düştü

Özgür Müftüoğlu’na göre taban ücret belirlenirken yoksulluk hududu ve ekonomik büyüme de dikkate alınmalı.

Ancak Türkiye’de taban ücret hesaplamasına ekonomik büyüme bilgileri dahil edilmezken, işgücünün büyümeden aldığı hisse ise gerilemeye devam ediyor. Resmi verilere göre Türkiye geçen yıl yüzde 5,6 oranında büyürken, 2021’de yüzde 26,9 olan iş gücünün büyümeden aldığı hisse, 2022’de yüzde 23,7’ye inerek 2000’li yılların en düşük seviyesine geriledi.

Özgür Müftüoğlu, büyümeyle birlikte bu büyümeye katkı sağlayan emek refahının da artması gerekirken Türkiye’de tam aykırısı bir durum yaşandığını, Türkiye büyürken personellerin daha da fakirleştiğini vurguluyor.

Mevcut asgari ücret belirleme kriterlerinin problemli olduğuna değinen Müftüoğlu, Avrupa Birliği ve Uluslararası Çalışma Örgütü’nün temel kriterlerinde bir emekçinin temel muhtaçlıkları ailesiyle birlikte düşünülerek hesaplanırken Türkiye’de hesaplamaların tek bir emekçi üzerinden yapıldığına dikkat çekiyor.

Sendikalar ve patron ne talep ediyor?

Türk-İş Genel Başkanı Ergün Atalay, 2023 minimum ücret görüşmeleri başlamadan önce tepki çeken bir açıklama yaparak minimum fiyatta kırmızı çizgilerinin açlık hududu olduğunu söylemişti. Bu bağlamda Türk-İş masada en az yüzde 25’lik bir ücret artışı teklifi sunması bekleniyor.

Asgari Ücret Tespit Kurulu’nda bulunmayan DİSK ise bir ailede iki kişinin çalıştığı varsayımıyla en az yoksulluk sonunun yarısı kadar bir taban ücret olması gerektiğini sık sık vurguluyor.

İşçi temsilcilerinin doğal gaza sıfır fiyat uygulamasıyla mayıs ayında düşen enflasyonun üzerinde bir refah hissesi talebini gündeme getirmesi bekleniyor. Son verilere göre 5 aylık enflasyon yüzde 15,26 olarak gerçekleşmişti.

“İşveren dayanağı artırılmalı”

Türkiye Patron Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) Başkanı Özgür Burak Akkol da dün bir açıklama yaparak taban ücret görüşmelerini bayram öncesine dek tamamlamayı istediklerini söyledi. 

Akkol, “Komisyon her şeyi dikkat alıyor. Kurları da dikkate alıyor, enflasyonu da dikkate alıyor, alım gücünü de dikkate alıyor, istihdamı, patronlar üzerindeki yükü, ihracat üzerindeki baskıyı, bütün bu parametreler tekrar bedellendiriliyor olacak” dedi. 

“Burada bir iyi niyet var. Zira enflasyon düşüş trendinde. Buna karşın biz de Türkiye patronları olarak bir ara artırımın yapılmasında mutabıkız” diyen Akkol, çok önemli olanın istihdamı aksatmayacak, sürdürülebilir, istikrarlı, çalışanın da patronun de beklentisini dikkate alan bir fiyatın belirlenmesinin olacağını söyledi.

İşveren dayanağının artırılarak devam etmesi konusunda Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan’a taleplerini ilettiklerini ifade etti.

Sene başında küçük işletmelere verilen minimum ücret takviyesi personel başına aylık 100 TL’den 400 TL’ye yükseltilmişti.

Asgari ücret neden önemli? 

Asgari fiyatın, tarifi gereği düşük ücret alan çalışanlar açısından en alt hududu oluşturması gerekiyor. Lakin Türkiye’de çalışanların yarısı minimum ücret civarı kazanıyor. Merkez Bankası ve DİSK’in de aralarında olduğu çok sayıda kurumun yaptığı araştırmalara göre Türkiye’de çalışanlar arasında minimum ücret ya da taban fiyatın yüzde 10 fazlası ve altında maaş alanların oranı yaklaşık yüzde 50’yi buluyor. Bu da taban fiyatın ortalama ücret haline geldiği bir yapıya işaret ediyor.

Kamuoyuna yansıyan sayılara göre Türkiye’de 19,5 milyon fiyatlı çalışanın 9,7 milyonu minimum fiyatlı. Avrupa Birliği’nde minimum fiyatla çalışanların oranı ise toplam ücretliler içinde yüzde 4 civarında. 

Türkiye’de taban fiyatın ortalama ücret haline geldiğini söyleyen Özgür Müftüoğlu, bu nedenle minimum fiyattan söz edilirken Fransa, Almanya benzeri ülkelerden farklı olarak toplumun büyük bir kısmını ilgilendiren bir geçim fiyatından bahsedildiğini, bu nedenle minimum fiyatın kıymetinin arttığını ifade ediyor. Müftüoğlu, gelecek periyotta taban fiyatla birlikte kamu çalışanları dahil diğer tüm çalışanların fiyatlarının de gerçek olarak büyük ölçüde düşeceğine işaret ediyor.

Asgari ücret belirleme sisteminin de doğru olmadığını belirten Müftüoğlu’na göre Minimum Ücret Tespit Komitesi’nde personellerin çok küçük bir kısmı temsil ediliyor.

Nasıl belirleniyor?

Asgari fiyatı, yasa gereği personel, patron ve hükümetten 5’er temsilci olmak üzere 15 bireyden oluşan Taban Ücret Tespit Kurulu belirliyor. Taban Ücret Tespit Kurulu yeni taban fiyatı belirleme çalışmaları kapsamında 4 sefer toplanıyor. Komitede emekçiyi temsilen yalnızca Türk-İş bulunuyor. Lakin Türk-İş, ücret konusunda diğer personel sendikalarından görüş alıyor. 

Mevzuata göre Taban Ücret Tespit Komitesi kararlarının Komisyon Başkanı tarafından kamuoyuna duyurulması gerekiyor. Bu yıl için belirlenen minimum ücret ise Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından açıklanmıştı.