Fransa’daki isyanın arka planı: “Bu çocukların kaybedecek bir şeyi yok”

Günce Akpamuk
BBC Türkçe

Geçtiğimiz hafta Paris’in banliyösünde polis kurşunuyla öldürülen Nahel M.’nin akabinde Fransa genelinde, bilhassa banliyölerde isyan başladı. Giderek şiddeti artan olaylar Fransa’da ilk defa karşımıza çıkmıyor. Geçtiğimiz yıllarda çalışma saatleri, Sarı yelekliler, emeklilik yaşı üzerine protestolar başlamış ve şiddetlenmişti. Fakat banliyö krizinin öteki bir boyutu var.

Fransız medyasına daha çok göçmenler üzerinden görülen banliyö krizinin arkasında birkaç jenerasyona uzanan bir sıkışmışlık var. Fizikî ve sosyal olarak merkezden uzak bu kesim kendisini toplumdan dışlanmış, “değersiz” hissediyor. Bu sorun 80’li yıllara kadar uzanıyor.

2005 yılında iki gencin polisten kaçarken saklandıkları elektrik trafosunda ölmesinin akabinde banliyö isyanı başlamış, birkaç hafta süren olaylar sonrasında ortalık sakinleşmiş lakin banliyölerde yaşanan sıkıntılar “biraz daha” görünür olmuştu.

İktidarın merkezden kopuk olan banliyöleri metro çizgileriyle merkeze bağlama, devlet kurumlarının banliyölerle bağ kurma gayretleri olsa da geçtiğimiz hafta başlayan isyan gösteriyor ki bahis tahlile ulaştırılacak şekilde, derinlemesine incelenmiyor.

BBC Türkçe’ye konuşan, 30 yılı aşkın müddettir toplu konutlar üzerine çalışan ve alan araştırması yapan Paris 8 Vincennes-Saint-Denis Üniversitesi profesörü sosyolog Michel Kokoreff, derin sosyal eşitsizliğin ve adaletsizlik hissinin hissedildiği bu mahallelerde, “Cumhuriyet verdiği sözleri tutmadı” algısının olduğunu belirtiyor:

“Olayların başlangıç noktası, 17 yaşındaki Fransız ve Cezayirli Nahel’in, polis tarafından öldürülmesine, ‘polis şiddeti’ ve hatta devletin ırkçılığına uzanıyor.

“Çıkan video ile bir sefer daha anlaşılıyor ki Nahel’in hayatı, diğer birinin (beyaz, daha yaşlı, daha iyi entegre olmuş) hayatından daha az değerli. Sebep ise yalnızca bir trafik ihlali.

“İşte bu yüzden öfke, toplu konutlara ve onların ötesine yayıldı. Bu öfkeye son yıllarda kolluk kuvvetlerinin aşırı silahlanması ve bundan sebep yaşanan sakatlamaların (gözün kaybedilmesi, el kopması vb.) artışıyla birlikte, ‘polis şiddeti’ de eklendi”.

banliyölerdeki bu isyanın gerisindeki öfke nasıl birikti? Halk ne istiyor? Fransız kökenli olmayanlar bu isyanın neresinde?

Banliyö, sosyal ve ekonomik olarak ne manaya geliyor?

1990’lardan sonra banliyölerde şahsen çalışma yapan, 2005’teki olayların derhal akabinde bölgede alan araştırmaları yürüten Doç. Dr. Mustafa Poyraz, BBC Türkçe’ye il dışında kalan bölgelerin 1945’ten sonra büyük bir dönüşüme girdiğini anlatıyor. Banliyölerin doğuşu bu şekilde başlıyor:

“Banliyöleri anlamak için kentleşmeye bakmak gerekiyor. 1945’ten sonra Fransa’da ekonomik ve sosyal olarak dönüşüm süreci başlıyor. Konut sıkıntısına yanıt vermek için devlet on binlerce sosyal konut oluşturuyor. Bu konutlara 70, 80’lere kadar yenileri ekleniyor, hatta bu süreç devam ediyor diyebiliriz.

“Öncelikle Fransızlar bu konutlara yerleşiyorlar. Paris’teki meskenler çok küçük, buradakilerse geniş. Orta ve altı sınıf, genç, yeni evlenmiş çiftler vs. buralara yerleşiyor. Fakir kesitin giderek azaldığı giderek bir periyotta, refah döneminde olduğumuzu da hatırlamalıyız.”

Sosyal ve kültürel yetersizlik çabuk fark ediliyor

Sosyal konutlara yerleşen insanların kısa sürede buraların, gündelik hayatın gerekliliklerini karşılayamadığını fark ettiğini belirten Poyraz, “Mesela cümbüş, buluşma alanları yok, sosyal aktivite için Paris’e gitmek zorundalar. Bu Lyon, Lille, Marsilya için de geçerli” diyor ve ekliyor:

“Kültürel ve günlük hayatın zenginleşmesi, hayat kalitesi açısından bu sosyal konutların eksikliği fark ediliyor ve bu muhtaçlıklarını karşılayabilecekleri diğer yerlere yerleşiyorlar 80’li yıllarda.

“Kredi sistemi geliştiği için o zaman Fransa’da, ev alma imkanları da oluyor.

“Bu periyoda kadar banliyölerde göçmen yoğunluğu yoktu.”

1970’lerde Fransa’da göçmenler için aile birleştirme yönünde çıkan kanununla; banliyölere önce Cezayir, Fas, Tunuslular, akabinde Afrika’nın diğer ülkelerinden göçmenler gelmeye başlıyor.

Çünkü sosyal konutlar çok daha ucuz.

Tabii fakir Fransızlar da burada yaşamaya devam ediyor.

Poyraz, sonraki süreci şöyle anlatıyor:

“İkinci jenerasyon oluşuyor. Çocukların büyümesiyle topluma giriş, iş bulma problemi çok çok önemli bir sorun haline gelmeye başlıyor. Çocuklar okula gidiyor, Fransız toplumunun dışında bir çerçevede sosyalleşiyorlar. Beden lisanı, konuşma lisanı, giysi üslubu farklı.

“Göçmenler genelde kırsal bölümden geldiği için getirdikleri o kültürel yapıyı banliyölerde de kopuk bir ortamda inşa etmeye çalışıyorlar. Topluma katılmaları zorlaşıyor.”

Poyraz, yerel manada devlet kurumlarının ve belediyelerle bağların de çok güçlü olmadığını belirtiyor:

“Kurumlar bu insanların sıkıntılarını dinleme konusunda gerekli çabayı göstermiyor. Bu kısımlarda birçok meselesinin yerlerde ağırlaşmasından kaynaklı bir sıkışıklık oluşuyor.

“Bu sıkışıklık da zaman zaman patlamaya yol açıyor. Bir yandan da 1985’ten sonra Fransa’da artan işsizlik bu bölgeleri daha çok tesiri altına alıyor”.

Kokoreff ise 1980’lerin başından itibaren uygulanan il siyasetinin “daha kötü bir ayrışmayı önlediğini, lakin etnik ağırlaşmayı azaltma ve sosyal çeşitliliği teşvik etme gibi beklenen tesirleri yaratmadığını” belirtiyor.

İsyan haksızlık, eşitsizlik ve kişisel olarak tanınmamaya karşı

Clichy-sous-Bois’da 2005’te yaşananların ardındanbölgeye giderek bu husus ile şahsen ilgilendiğini, olaylara katılan aktörlerle görüştüğünü, derneklerle birebir alan çalışması yaptığını anlatan Poyraz, “Bu yalnızca göçmenlikten gelen bir durum değil. aynı vakitte haksızlığa ve eşitsizliğe, birey olarak tanınmamaya karşı bir tepki” diyor ve ekliyor:

“2005’ten sonra devlet kurumları biraz daha bunun şuuruna vararak –Grand Paris- denilen büyük Paris ismi altında belli metroları açıp banliyöleri merkeze bağlama ve kentsel yenilenme projeleri geliştirdi. ama bunlar kâfi değil.

“Bu çocukların, gençlerin ve oradaki halkın kültürel alanlara giriş imkânlarının oluşturulması, farklı insanlarla etkileşim içerisinde toplumsallaşma şartlarının sağlanması çok çok önemli bir mesele. Ötekileşmenin onune geçmenin tek yolu çoklu münasebet ağını süreklileştirmektir. Fransa’da bunun şuuruna hâlâ varılmadığını düşünüyorum.”

Politik yerde temsil edilmiyorlar

Poyraz 1980’lerin başında sosyalistlerin iktidara gelmesiyle banliyölerin biraz da politikleştiğini ve umutlandığını anlatıyor. Fakat umduklarını bulamadılar. 80’lere kadar alt bölümü, personel sınıfını, fakirleri ve hatta göçmenleri de kapsayan solun zamanla daha çok orta ve üst kısımdan gelen bireyler tarafından temsil edildiğini belirten Poyraz, “90’lara doğru banliyödekiler politik alandan da kopuyorlar. Sıkıntılarını anlatacak bir yer kalmıyor” diyor:

“2005’teki gençlerin çıkışının büyük oranda politik alanı açmaya yönelik olduğunu, özünde politik bir hareket olduğunu söylemiştim. Tekrar benzeyenşeylerin olduğunu, temsil edilecekleri bir düzenek, bir aracı olmadığını düşünüyorum”.

“Bu çocukların kaybedecek bir şeyi yok”

Bu bölgelerde çocuk ve gençlerin toplum içerisindeki oranı diğer mahallelere göre çok daha yüksek. Poyraz, gençlerdeki işsizlik oranının il merkezlerinden çok daha fazla olduğuna dikkat çekerek “Parayı bir şekilde bulmaları lazım. Bu türlü olunca her şeyin alınıp satıldığı bölgelere dönüşüyor banliyöler. Evvelce yoktu, şu anda uyuşturucu var” diyor.

Toplumdan kopukluk, işsizlik, kendilerini temsil edecek bir yer bulamaması gençlerin yansısına yol açıyor.

Poyraz, “Sosyal konutların olduğu bölgelere genç gruplar hâkim. Polisle gençler arasında her gün bir gerginlik var, alana hâkim olma gayreti var. Bu çatışma hiç bitmiyorkimse görmüyor” diyor ve ekliyor, “Olay bugün olduğu gibi çığırından çıktıktan sonra esasen oradaki çocukların kaybedeceği hiçbir şey yok”.

Kokoreff de aynı şeye dikkat çekiyor:

“Bu gençler, banliyö nüfusunun sosyal zorluklarının merkezinde oldukları için çok önemli bir rol oynuyorlar. Avrupa dışından gelen göçmenlerde de olduğu aynıi, toplum daima olarak onları, farklılıklarına (kültürel ve dini) dikkat çekerek dışlıyor. Fakat aynı vakitte denetim edilemezler ve kaybedecek hiçbir şeyleri yok”.

Macron sorumluluklarından kaçıyor

Bugün Fransa’da isyanı yatıştırmak ismine hükümetin aldığı önlemlerin kamuoyunu sakinleştirmeye yönelik olduğunu belirten Poyraz, “Devlet, güvenliği sağlama konusunda yükümlü olduğu için belli bir önlem almaya çalışıyor. Günü kurtarmak için. Önleme karşın tabii ki taştı mesele.ileri bir noktaya taşınması çok mümkün değil. Yani bu tepki kendini gösterecek, bütün alarmları çaldıracak, toplum içerisinde ‘biz buradayız, biz varız’ diyecek banliyöler. Önlemlerle tekrar, olağan gündelik hayatta olan o küçük çatışmalara dönülüyor” diyor:

“Ama burada yalnızca mahallenin gençleri değil, birtakım fırsatçılar da var. Kırıp döken, mal kaçırıp satanlar var. Bir de her şovda ortaya çıkan alternatif, kırıp dökmeye yönelik gruplar da var”.

Cumhurbaşkanının, siyasi partilerin üzerinde, her ne kıymetine olursa olsun yatıştırma, diyalog kurma ve tansiyonu düşürme rolünü üstlenirken, bakanlarıyla tam aksisi bir siyaset izlediğini belirten Kokoreff, “’Haydutların şiddeti’, bazen de sorumluluklarını yerine getirmeyen aileler ve ergenler hususlarını gündeme getirerek sorumluluklarından kaçıyor. Bu klasik bir durum ve birçok Fransız bu stratejiye aldanmaz. Bu nedenle, aşırı sağcılara oynamaktansa ülkeyi sakinleştirmek için güçlü adımlar atmasını bekliyoruz” diyor.

“Bunu ‘yabancı meselesi’ olarak görmek herkesin işine geliyor”

Poyraz, bu sorunun Fransa’daki diğer problemlerle birlikte ele alınması gerektiğini belirtiyor:

“Sadece göçmenler yok, göçmenlerin çoğu fakir olduğu için banliyölerdeler. Güçlü göçmenler oralarda yaşamıyor ve göçmen olarak da kabul edilmiyorlar zati.

“Banliyölerde Fransızlar da var. Toplumun dışına itilenler, fakirler var. ‘Kimse bizimle ilgilenmiyor’ diye düşünüyor, ‘değersiz hissediyorlar’.

“Dolayısıyla bu sorun göçmenleri aşıyor, ekonomik ve sosyal düzenekle da alakalı.bunu ‘yabancı meselesi’ olarak görmek herkesin işine geliyor. Bu aşırı sağı da güçlendiriyor.

“Olayın yalnızca göçmen ve dinî boyutu görülüyor. Basın da bu istikameti öne çıkarıyor. Bu da Fransız milliyetçi bölümün yükselmesine yol açıyor. Ayrıyeten bu, ekonomik aktörlerin de işine geliyor. Zira bu şekilde birçok sorunun ustu örtülebiliyor, toplumsal dinamikler ve mücadele alanları daraltılıyor.”

Kokoreff da sağın bu sayede güçlenme ihtimalinin kaygı verici olduğunu söylüyor:

“Polis ıslahatını önemli bir şekilde ele alarak halkla ilişkileri ve güveni yeniden tesis etmek gerekiyor. Lakin polis kurumu ve devlet, statükonun korunmasını tercih eder. Bu tehlikeli bir durumdur ve uzun vadede sürdürülemez olduğu düşünülebilir.”