Merkez Bankası faizi yüzde 50’ye yükseltti: Karar neden önemli?

Prof. Dr. Selva Demiralp
Koç Üniversitesi Öğretim Üyesi

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) 21 Mart toplantısında siyaset faizini 5 puan artırarak %50’ye yükseltti.

Yerel seçimlerdenönce gelen bu karar, Merkez Bankası’nın geri kazanmaya çalıştığı kredibilitesi açısından değerli ve sinyal pahası güçlü bir adım.

Sosyal medyada karardan evvelki gün yaptığım paylaşımda şöyle demiştim: “Piyasaların “yapamazsın ki” diye köşeye sıkıştırdığı Merkez Bankası’nın yarın bir faiz artırımına gitmesi kaçınılmaz oldu. Zorbalıkla sinerek mücadele edilmez.”

Bu paylaşımıma karşılık olarak pek çok şahıstan “Merkez Bankası faiz artırabilecek olsaydı, son bir ayda 20 milyar dolar harcar mıydı?” sorusu geldi.

Bu soru, piyasalardaki “TCMB nasıl olsa faiz artıramaz” algısı ile dengeli ve mantıklı bir soru tahminen.

Öte yandan, şayet mantıklı sorular soracaksak, işe “Madem Merkez Bankası’nın faiz artırmasına izin verilecekti, o zaman Eylül 2021 sonrası devirde düşük faiz inadı ile neden enflasyon 65’lere çıkartıldı?” sorusuyla başlamamız gerekmez mi?

Merkez Bankası’nın 20 milyar dolar rezerv yakmadan, bir ara toplantı ile neden faiz artırımına gitmediği sorusunun karşılığını ben de bilmiyorum.

Ama buna aynı yanıtını bilmediğim o kadar çok soru var ki!

Faiz artırımlarını neden önden yüklemeli olarak yapmayıp vakte yaydıklarını da bilmiyorum.

Mart başı itibarıyla likidite fazlasının büyük ölçüde temizlenip mali transfer sisteminin da olması gerektiği gibi çalışmaya başladığı bir noktada neden hala makro ihtiyati önlemlerle sıkılaştırma yapıldığını da bilmiyorum. Çünkü sonuncu maksat iktisatta bir yavaşlama ise, bunu yaparken siyaset faizinin sinyal tesirinden yararlanmak daha maliyetsiz olmaz mı?

Bu ve aynı soruların karşılıklarını bilmesem de para siyaseti icra etmenin epeyce zor olduğu bir coğrafyada dün gelen 5 puanlık artışın arka planında siyasi idareyi ikna edebilmiş bir ekip olmasını takdir ediyorum.

Karar neden önemli?

8 Şubat’taki enflasyon raporu toplantısında Başkan Fatih Karahan TCMB’den görmeye alışmadığımız netlikte ve epeyce şahin bir yol haritası sunmuştu. Karahan, mevsimsellikten arındırılmış aylık ortalama enflasyon yüzde 3’ün üzerine çıkarsa bu durumun yıl sonu enflasyon varsayımını tehlikeye sokacağını ve o durumda ek adım atmaktan çekinmeyeceklerini söylerken, bu sözünü tutmazsa kendisinden hesap sorulacağını da biliyordu elbette. Verilen mesajı değerli kılan da buydu.

Ay başında gelen Şubat ayı enflasyon verisini mevsim tesirlerinden arındırdığımızda aylık mal enflasyonu %4, hizmet enflasyonu ise %6’ya tekabül ediyor. Yani TCMB’nin vermiş olduğu Ocak sonrası %3’lük patikanın daha ilk aydan bozulduğunu görüyoruz.

Bu durumda kredibilitesini inşa edecek yeni bir Merkez Bankası Lideri’nin kelamının arkasında durabilmesi, hele de yaklaşan seçimlere karşın bunu yapabilmesi çok önemli bir sinyal bedeli içeriyordu.

Yıl başından bu yana kur üzerindeki baskılar giderek arttı. Yalnızca 1 Mart-21 Mart döneminde Dolar/TL döviz kuru yüzde 3,5 değer kaybetti.

Koç Üniversitesi’nden çalışma arkadaşlarım Çem Çakmaklı ve Sevcan Yeşiltaş ile üzerinde çalıştığımız model döviz kurundan manşet enflasyona olan geçişkenliğin yüzde 50 civarına yükseldiğine işaret ediyor.

Bu durum Mart ayının ilk 20 gününde, milyarlarca dolarlık döviz satışına karşın, enflasyon üzerinde 1,5 puan kadar ek baskı oluştuğunu gösteriyor.

Kurdaki değer kaybının önüne lakin döviz yatırımının karlı olmadığı gösterilerek geçilebilir. Merkez Bankası’nın dünkü kararında da amaçladığı buydu.

Merkez Bankası’nın “yapamaz” beklentilerini değiştirebilmesi ve piyasaları “terbiye etmesi” lakin somut adımlarla mümkün. Kredibilitenin yıprandığı ve test edildiği bir ortamda Fatih Karahan liderliğindeki Merkez Bankası’nın kelamının arkasında durup seçim öncesi bu adımı atabilmesi bu sebeple değerliydi.

Enflasyon neden hala düşmüyor?

TCMB çok zor bir miras devraldı.

Yüzde 67’lere gelmiş bir manşet enflasyonu, yıl sonu için verilen yüzde 36’lık düzeylere çekebilmek kolay değil. Çünkü enflasyonun “ödünleşme olmadan” düşürülemeyeceği de giderek netleşiyor.

Merkez Bankası faiz silahına sonuna kadar yüklense/yüklenebilse enflasyonu çok daha düşük düzeylere getirebilir tahminen. Lakin bunu yaparsa ekonomik büyümede ani bir yavaşlama riski doğacağını da unutmamak lazım.

Daha ölçülü gitmeyi seçerse (ki Mayıs sonrası devirde yapılan tercih bu yönde idi) bu sefer enflasyon yüksek düzeylerde yapışkanlık kazanıyor ve düşürmek uygunca zorlaşıyor.

Bir şeylerin yanlış olduğu çok net.

İnsanlar yüksek enflasyonun getirdiği yoksullaşmanın üzerine bir de acı reçete eklenince haklı olarak isyan ediyorlar. Lakin bu isyan hisleri içinde doğru ve yanlışı ayırt etmeye itina göstermek lazım.

Enflasyonla mücadelenin çok ağır bir bedeli var, doğru.zaten tam da bu sebepten dolayı ilk etapta enflasyonun bu düzeylere çıkmasına izin verilmemesi gerekmiyor muydu?

İçinde bulunduğu zor durum Merkez Bankası’nı kâfi dozda ilaç vermekten de alıkoyuyor.

İlacın yetersiz dozuna ek olarak mevcut ilacın beden tarafından emilimini zorlaştıran faktörler de var.

Bunların başında siyasetlerin “sürdürülebilirliğine” dair zayıf inanç geliyor. Karar alıcıların düşük faiz konusundaki net tercihleri, 2018 sonrasındaki 6 senede 6 defa değişen Merkez Bankası başkanları benzeri “ayrıntılar” Merkez Bankası’nın attığı adımların karşılığı olması umulan güveni tesis etmiyor.

İlave olarak böylesine yüksek düzeylerde kemikleşmeye başlayan bir enflasyonu salt para siyasetini sıkılaştırarak düşürebilmek de mümkün değil.

2001 sonrasında gerçek faiz yüzde 35’li düzeylere çekilirken kapsamlı bir istikrar programı devreye sokulmuş; bir yandan kamu disiplini, bir yandan yapısal ıslahatlarla dezenflasyon süreci desteklenmişti. Bugün salt faiz bacağına odaklanırsak bile 2001 sonrası periyoda benzer bir gerçek faizden çok uzaktayız.

Acı reçete ne zaman hissedilir?

Yaptığımız hesaplamalar acı reçetenin esas tesirlerinin seçim sonrası devirde hissedileceğine işaret ediyor:

Mayıs 2023 sonrası devirde her ne kadar yüklü faiz artışları olsa da; kredi ve mevduatlar üzerindeki sınırlamaların kalkması ile bir arada finansal şartların güzelleştiğine, risk priminin düştüğüne şahit olduk (mavi çizgi).

Bu durum TCMB’nin karar metnine de giren güçlü talebi destekledi (turuncu çizgi).

Ekonominin canını acıtacak bir sıkılaştırmanın yeni yeni başladığını ve bunun lakin yerel seçimlerden sonraki periyotta gerçek aktiviteyi etkilemesini bekliyoruz.

İşte bu noktada acı reçetenin maliyetini kimin ne kadar ödeyeceği sorusu gündeme geliyor.

Merkez Bankası’nın başladığı işi bitirebilmesi, enflasyonun fiyat istikrarı ile dengeli düzeylere gelmesi için maliye siyasetinin takviyesi kaide. Bu destek; verimliliği artıracak ıslahatlar, kamu tasarrufları ve vergi ıslahatı kadar, acı reçeteden etkilenen sabit gelirli kısımları koruyarak da gelmeli.

2001 sonrası periyotta acı reçete konuşulmadı. Lakin acı reçeteden korunma sağlayacak somut adımlar devreye girerse acı reçetenin dayanılır bir hal alacağını unutmayalım.