Suriye’de yeni dönem: Türkiye, Arap ülkeleri ve Batı dünyasının beklentileri neler?

Suriye’de 8 Aralık’ta Beşar Esad idaresinin Heyet Tahrir eş-Şam (HTŞ) liderliğindeki muhalif gruplar tarafından devrilmesinin akabinde başlayan yeni süreçte ülkenin geleceğine ilişkin en üst seviye iştirakli toplantı, 12 Ocak’ta Suudi Arabistan’ın evinde Riyad’da yapıldı.

Toplantıya önde gelen Arap ülkeleri ile Batılı devletlerin yanı sıra Suriye’nin yeni dışişleri bakanı Esaad Hasan eş-Şeybani’nin de katılması dikkat çekti.

Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği (AB), Arap Birliği ve Körfez İşbirliği Örgütü’nün kurumsal olarak katıldığı toplantıda Türkiye’yi Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, ABD’yi ise Dışişleri Bakanlığı Müsteşar Vekili John Bass temsil etti.

ABD ve AB toplantıda, Suriye’ye uygulanan yaptırımların kaldırılması için yeni idareden beklentilerini bir kere daha kayda geçirdi. Bu hususta kesin kararların gelecek haftalarda alınacağı açıklandı.

Başta Suudi Arabistan olmak üzere Arap dünyasının yeni Suriye idaresinden beklentilerinin başında, “aşırılık yanlısı eğilimlere izin vermemesi” geliyor.

Türkiye ise “terörle mücadeleyi” gündeme getiriyor ve Suriye’nin “terörden arındırılması için inisiyatif almaya hazır olduğunu” kaydediyor.

En çok önemli başlık yaptırımların kaldırılması

Toplantının Riyad’da düzenlenmesi, Suudi Arabistan’ın Suriye’nin geleceğine ilişkin hususlarda “Arap dünyasının en önde gelen temsilcisi” sıfatıyla daha çok önemli bir rol oynamak istediğini göstermesi açısından önemli.

Alınan kararları ve yapılan tartışmaları kamuoyuna duyuran Suudi Arabistan Dışişleri Bakanı Faysal bin Ferhan, Riyad’daki toplantının odağında, Suriye’ye uygulanmakta olan yaptırımların kaldırılması olduğunu açıkladı.

Suriye’de 2011’de başlayan iç savaşta Beşar Esad idaresinin protestoculara karşı uyguladığı yollar nedeniyle, Batılı devletler ve kurumlar bu ülkeye ağır ekonomik yaptırımlar uygulamaya başlamıştı. Esad idaresinin protestoculara karşı kimyasal silah da kullandığı biliniyor.

Bu yaptırımların hala yürürlükte olması, Suriye’nin ihtiyaç duyduğu ekonomik ve mali dayanağın sağlanmasının önündeki en büyük pürüz olarak görülüyor. Suriye’nin yeni yönetimi, bu yaptırımların bir an önce kaldırılması davetinde bulunuyor.

Toplantıya katılan Suriye Dışişleri Bakanı eş-Şeybani’nin bir araya geldiği Batılı muhataplarına bu husustaki beklentilerini aktardığı, kendilerinin de bu süreçte işbirliği yapacağını ilettiği kaydediliyor.

Yapılan hesaplar, Suriye’nin yeniden imarı için yaklaşık 400 milyar dolarlık bir kaynağa ihtiyaç duyulduğunu gösteriyor.

AB, 27 Ocak’ta yaptırımları konuşacak

Riyad’daki toplantısında AB’nin güvenlik ve dış siyasetten sorumlu yüksek temsilcisi Kaja Kallas, Suriye’ye yaptırımların kaldırılmasının 27 Ocak’ta yapacakları toplantıda ele alacaklarını açıkladı.

Kaja Kallas, yaptırımların kaldırılması sürecinin şartlara bağlı olduğunu vurguladı.

Kallas, Suriye’deki yeni idarenin kapsayıcı olması, bayanları ve farklı grupları içermesii ögelerin çok önemli olduğunu kaydetti.

Siyasi sürecin barışçıl ortamda sürdürülmesi, azınlık haklarının korunması, temel insan haklarına uyulması aynıi mevzular da AB’nin gözettiği başlıklar arasında.

Toplantıya katılan Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock da yaptırımların kaldırılması sürecinde “akıllı bir yaklaşım” izlemek gerektiğini söyledi.

Alman bakan, savaş suçları işleyen eski rejim ögelerine yönelik yaptırımların sürmesi gerektiğini belirtti lakin Suriye halkının acil insani yardım gereksinimlerinin karşılanması için birtakım adımların atılmasının kıymetine de dikkat çekti.

İngiltere Dışişleri Bakanı David Lammy de aynı noktaya vurgu yaparken, Suriye halkına karşı savaş hataları işleyenlerin hesap vermesini sağlamak için gerekli düzeneklerin kurulması gerektiğini söyledi.

Trump idaresinin tutumu merakla bekleniyor

ABD de Suriye’de yeni yönetim ile bağların temelini oluşturabilmek için Başkan seçilen Donald Trump’ın 20 Ocak’ta yemin ederek göreve başlamasını bekliyor.

Washington, Suriye’ye insani yardımların iletilmesi ve kimi enerji süreçlerinin yapılabilmesi için bu ülkeye 6 aylık muafiyet getirmişti.

ABD, yaptırımların tamamen kaldırılmasını ise süreç içerisinde kıymetlendirecek. Bu değerlendirmeler arasında Heyet Tahrir eş-Şam’ın (HTŞ) “terör örgütü listesinden” çıkarılması da yer alacak.

Suriye’nin yeni yönetimin lideri Ahmed eş-Şara (eski ismiyle Muhammed Colani), geçmişte HTŞ’nin lideri olarak ABD’nin başına 10 milyon dolar ödül koyduğu bir isimdi. Washington, geçen haftalarda ödül kararını kaldırmıştı.

ABD’nin bu süreçteki diğer bir önceliği ise Suriye’nin doğusunda IŞİD ile mücadelenin sekteye uğramaması ve cezaevleri ile kamplarda tutulan IŞİD üyeleri ve ailelerinin gelecekte de nezaret altında tutulmaları.

Washington bu mevzuda bilhassa Türkiye ile müzakereleri artırdı. Lakin bu mevzuda da kararlar, Trump yönetimi tarafından alınacak.

Suriye’ye en yakın ülkeler Türkiye ve Katar

Suriye’de iç savaşın başladığı tarihten itibaren çok yakın bir alaka içinde olan Türkiye ve Katar, 8 Aralık sonrasında da birlikte hareket ediyor.

İki ülke de Suriye’nin devrik lideri Beşar Esad’ın ülkeden ayrılarak Rusya’ya gitmesinin akabinde Şam’daki büyükelçiliklerini açmış ve yeni idareyle üst seviye temas kurmuşlardı.

Türkiye ve Katar, Suriye’de hem siyasi sürecin şekillenmesi hem de ülkenin yeniden imarı konusunda ön planda olmak, bölgesel tesir alanlarını genişletmek istiyor.

Ankara’nın bu süreçte bilhassa Suriye’nin -İsrail dışındaki- komşularıyla farklı bir platform daha oluşturmak istediği, ülkenin yeniden imarı açısından coğrafik yakınlık avantajını kullanmak istediği kaydediliyor.

Türkiye açısından diğer bir öncelik ise sonlarının güvenliği.

Suriye’nin kuzeyinde belli bölgeleri denetim eden Türkiye, ABD iştirakinde IŞİD ile mücadele eden ve omurgasını Kürt Halk Savunma Birlikleri’nin (YPG) oluşturduğu Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) tasfiye edilmesini istiyor.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, bu mevzudaki beklentisini Riyad’daki toplantıda muhataplarına bir sefer daha aktardı.

Arap ülkeleri radikal ögelerin iş başına gelmesini istemiyor

Başta Körfez ülkeleri ve Mısır olmak üzere Arap dünyasının hassasiyet gösterdiği husus, Suriye’deki yeni idarenin, siyasi İslami ögeleri içermemesi ve aşırılık yanlısı eğilimlerden uzak tutulması.

2010 yılında demokratik ve ekonomik taleplerin dile getirilmesiyle başlayan Arap Baharı, birçok ülkede monarşik ve otokratik idareleri etkilemiş ve Mısır dahil kimi ülkelerde yönetim değişikliğine yol açmıştı.

Arap ülkelerinin Suriye’deki yeni idareyle bağlarının olumlu çizgide gelişmesi ve Şam’ın da yeniden imar için başta Suudi Arabistan olmak üzere Körfez ülkeleriyle işbirliğine ihtiyaç duyması, taraflar arasında çok önemli bir uzlaşı olarak görülüyor.

Arap ülkeleri başta olmak üzere Türkiye ve diğer bölge ülkelerinin gündeme getirdiği bir öteki öge ise İsrail’in Suriye’deki geçiş sürecini kendi bölgesel çıkarları için kullanmaması.

İsrail’in Suriye topraklarındaki varlığını artırması bölge ülkelerinin tepkisini çekmişti.