Türk bilim insanı Özden Baltekin İngiltere’de prestijli Longitude Ödülü’nü kazanan ekipte: ‘Antibiyotik direncine karşı çığır açtılar’

“Herkes bakterilerin sayısını saymaya çalışırken, biz uzunluğunu ölçüyoruz”.

Test, Sysmex Astrego şirketi tarafından Avrupa’da piyasaya sürüldü.

“Sessiz pandemi”

Maddi kıymeti Nobel Ödülleri’nin yaklaşık 10 katı olan Longitude (Boylam) Mükafatı tarihte ikinci sefer veriliyor. Verilen para ödülüyle, buluşun desteklenip geliştirilmesi hedefleniyor.

1714 yılında kabul edilen “Boylam Kanunu” ile o dönem mükafatın, denizciliğin en büyük sorunu olan “boylam belirleme”yi çözebilecek bireye verileceği açıklanmıştı.

2014’te açıklanan son Longitude Ödülü’nün teması ise İngiltere’de yapılan bir kamuoyu yoklamasıyla “antimikrobiyal direnç” olarak belli oldu.

İlaçlara karşı dirençli enfeksiyonlar her yıl 1 milyondan fazla insanın vefatına neden oluyor.

Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 2019’da 1 milyon 270 bin kişi direkt antimikrobiyal direnç nedeniyle, 4 milyon 950 bin kişi de irtibatlı sebeplerle hayatını kaybetti.

Bu yüzden buna “sessiz pandemi” deniyor.

Antibiyotiklerin enfeksiyonların tedavisinde hayati olduğu aşikar. İngiliz fizikçi Dame Sally Davies, “Antibiyotikler olmadan bildiğimiz çağdaş tıp çökmenin eşiğine gelir” diyor. Fakat her antibiyotik kullanımı, bedendeki bakterinin o antibiyotiğe karşı direnç kazanacak şekilde evrilmesine imkan veriyor.

Geliştirdiği bu direnç sayesinde bakterinin hayatta kalma şansı artıyor ve yayılıyor. Bu nedenle hayat kurtarıcı bu ilaçların fakat sahiden işe yarayacağından emin olunduğunda kullanılması gerekiyor.

Baltekin, geliştirdikleri testle “Birincisi gereksiz antibiyotik kullanımını azaltıyoruz, ikincisi de hangi antibiyotiği kullanmamız gerektiğini çok kısa sürede görebiliyoruz” diyor.

Test nasıl çalışıyor?

Test idrar yolu enfeksiyonlarında işe yarıyor. Bu, çoğu bayanı hayatlarının bir evresinde etkileyen ve İngiltere’de reçete edilen antibiyotiklerin de beşte birinin verilme nedenini oluşturan bir enfeksiyon çeşidi.

Baltekin de her yıl yaklaşık 150 milyon bayanın idrar yolu enfeksiyonu geçirdiğini ekliyor.

Bir hastaya yapılan ilk muayenede enfeksiyonun bakteri mi yoksa virüs yahut mantar kaynaklı mı olduğunu saptamak zor.

Şu an dünyada yaygın olarak izlenen yolda, tabipler hastadan alınan örnekleri mikrobiyoloji laboratuvarına gönderip sonucu beklemek zorunda kalıyor. Örnek petri tabağında (bakteri üretme tabağı) bekletilip sonunda hangi antibiyotiğin kullanılması gerektiğine karar veriliyor. Bu işlem 3 gün sürebiliyor.

Ancak sonuçlar gelene kadar semptomların daha da berbatlaşması riskine karşı, ekseriyetle iddiası olarak bir antibiyotik tedavisine başlanıyor.

Baltekin, “Araştırmalar hastaların yaklaşık yüzde 50’sinde bakteri bulunmadığını gösteriyor. Yani hastaların yarısı gereksiz yere antibiyotik almış oluyor. Boşu boşuna yahut yanlış antibiyotik kullanımıyla insanlardaki antibiyotik direnci gelişme suratı da artıyor” diyor.

Ödülü kazanan test, önce enfeksiyonun bakteri kaynaklı olup olmadığını tespit ediyor, akabinde 5 tip antibiyotiğe karşı direncini ölçerek, hastaya verilecek doğru antibiyotiği tespit ediyor. Test aygıtında nano-akışkan çipler kullanılıyor.

Testi geliştiren ekip, bu sürecin hızlandırılıp, doğru antibiyotiğin kısa sürede tespit edilmesiyle, gereksiz yahut yanlış antibiyotik kullanımının büyük ölçüde azaltılabileceği görüşünde. Testin bakteri tespiti ve sonrasındaki doğru antibiyotiği belirmedeki doğruluk oranı ise yüzde 90 düzeyinde.

Testin piyasa haklarını elinde tutan Sysmex Astrego şirketi, testi Nisan ayında Avrupa’da birtakım ülkelerde kullanıma sunduğunu, İngiltere’de de çalışmaların sürdüğünü açıkladı.

Şirketin CEO’su Mikael Olsson, “8 milyon sterlinlik ödül farklı idrar yolu enfeksiyonları ve antibiyotik tipleri üzerinde çalışmamızı ve daha fazla hastaya daha süratli erişim sağlamamızı kolaylaştıracak” dedi.

Baltekin de ürünün ilk modelinde Avrupa’da kullanılan 5 çeşit antibiyotiği sunduklarını, fakat ancak bu teknikle farklı antibiyotikleri de test edebildiklerini söyledi:

“Ödülü tabii ki bir basamakta eserimizdeki antibiyotik çeşitliliği artırmak ve ülkelere göre özel dizaynlar yapmak üzere kullanmak istiyoruz.”

İngiltere Ulusal Sağlık Hizmetleri (NHS) yapılacak testlerin akabinde testi ulusal sağlık programına alıp almamaya karar verecek.

Özel olarak yaptırmak istenirse, testin fiyatı 25 sterlin (yaklaşık 1050 TL) .

Baltekin, testin Türkiye’ye getirilmesi için de sürecin başlatıldığını söyledi.

Global Antibiyotik Araştırma ve Geliştirme Ortaklığı’ndan Prof Laura Piddock ise testin maliyetine dikkat çekerek, bunun yalnızca testi maddi olarak karşılayabilecek ülkelerde “çığır açıcı” bir yenilik olacağını lakin antimikrobiyal direncin giderek daha da kötüleşmekte olan global bir sorun olduğunu belirtiyor.