Krizin bedelini kadınlar ödüyor: Regl yoksulluğu

Ece Çelik

Türkiye’de marketlerdeki ürün fiyatlarını tırmandıran ekonomik kriz, temel ihtiyaç ürünlerine ulaşılmasını giderek zorlaştırıyor. Ulaşılması zor ürünlerin başında da bayanların her ay regl olduklarında ihtiyaç duyduğu hijyenik ped geliyor.

Regl yoksulluğu ile mücadele maksadıyla kurulan Konuşmamız Gerek Derneği’nin yaptığı pazar araştırmasına göre 24’lü hijyenik ped fiyatları Nisan 2024’te bir evvelki yılın devrine göre 2,2 katına çıktı. Menstrüel ürünlerin fiyat artışını resmi sayılara göre tespit etmek mümkün olmuyor. Sebebi ise Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) enflasyon hesaplamasının temelini oluşturan madde fiyat listesini Haziran 2022’den bu yana açıklamaması.

Ancak TÜİK’in 2022 tarihli dataları de hijyenik ped fiyatlarında son yıllardaki artışı gözler önüne seriyor. Buna göre hijyenik pede 2022 yılında bir evvelki yıla kıyasla yüzde 51 zam gelmişti.

Mart 2022’de aralarında hijyenik pedin de bulunduğu temel ihtiyaç hususlarının Katma Değer Vergisi (KDV) oranı yüzde 18’den yüzde 8’e indirilmiş, lakin bu ped fiyatlarına zammı önlemeye yetmemişti. Temmuz 2023’te ise aralarında hijyenik pedlerin de bulunduğu bir grup temel ihtiyaç eserinin KDV oranı yüzde 8’den yüzde 10’a çıkarıldı. 2023 yılında ise pede yaklaşık yüzde 186 oranında zam geldi.

Kadınların yüzde 80’den fazlası hijnenik pede erişemiyor

Derin Yoksulluk Ağı Teşebbüsü’nün 2022 yılı araştırmasına göre Türkiye’de bayanların yüzde 82’si hijyenik pede erişemiyor.

Kadın sağlığı açısından büyük kıymet taşıyan hijyenik ped yoksulluğu artık dar gelirli şahıslara yardım kalemlerinden biri. İlk sefer bir belediye sonları içerisinde yaşayan tüm bayanlara bedelsiz menstrüel ürün takviyesi uygulaması başlattı.

Ankara Büyükşehir Belediyesi (ABB), 31 Mart yerel seçimlerinin akabinde ilk icraat olarak belediye bünyesindeki Bayan İstişare Merkezleri aracılığıyla ayda bir sefer şehirde yaşayan tüm bayanlara hijyenik ped takviyesi sağlanacağını duyurdu.

“Hijyenik ped erişimi her bayanın hakkı” cümlesi ile duyurulan haber, Türkiye’de regl yoksulluğu ile mücadele için çok önemli bir adım olarak görülüyor.

Daha önce de Bayan Savunma Ağı, hijyenik pedlerin bedelsiz olması talebiyle Hazine ve Maliye Bakanlığına dilekçe sunmuştu.

Regl yoksulluğu yalnızca Türkiye’de değildünya çapında bir sorun. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu’nun (UNFPA) verilerine göre dünya genelinde yaklaşık 500 milyon bayan ve kız çocuğu, regl döneminde ihtiyaç duydukları hijyenik ürünlere ulaşamıyor ve ömürleri boyunca regl yoksulluğu ile mücadele ediyor.

Regl yoksulluğu tam olarak nedir?

2016 yılından beri regl tabusu ve regl yoksulluğu ile mücadele eden Konuşmamız Gerek Derneği kurucularından İlayda Eskitaşçıoğlu, bu sorunu “Regl yoksulluğu, regl olan şahısların bu periyotta ihtiyaç duydukları hijyenik ped, tamponi menstrüel ürünlere, temiz iç çamaşırı, temiz inançlı bir tuvalet ve temiz su kaynaklarına erişebilmesi problemi” olarak tanımlıyor.

DW Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Eskitaşçıoğlu, belli bir bölümün rahatça ulaşamadığı hijyenik şartların yanı sıra regl hakkında açık bilgiye ulaşamamanın regl yoksulluğunun çok önemli bir boyutunu oluşturduğu görüşünde. Toplumda büyük bir regl tabusu olduğunu ifade eden Eskitaşçığlu, “Bu tabu regl olmanın ve regl olan vücutlar hakkında konuşmanın ayıp, günah yahut kirli sayıldığı regl tecrübelerini kamu siyasetlerinden tamamen dışlayan sosyal norm haline gelmiş durumda” diye konuşuyor.

Kadın çemberleri ve ergen oturumlarıyla sarsıntı bölgesinde çalışmalar yürüttüklerini ifade eden Eskitaşçıoğlu yerel seçimlerin akabinde ABB’nın bu uygulamasının tüm bayanlar açısından bir kazanım olduğunu söylüyor.

“Tek tahlil ped dağıtmak değil”

Konuşmamız Gerek Derneği’nin Türkiye’nin 81 vilayetinde 18 yaşından büyük 4108 bireyle yaptığı Türkiye’de Regl Yoksulluğu Araştırması’na göre bayanların yalnızca yüzde 26,4’ü menstrüel ürünleri satın alırken hiçbir zaman zorluk yaşamadığını, yüzde 42,5’i nadiren zorluk yaşadığını, yüzde 22,6’sı sıklıkla zorluk yaşadığını ve yüzde 8,5’i çoğu zaman zorluk yaşadığını belirtiyor.

Regl yoksulluğu dezavantajlı grupları daha çok etkiliyor. UNFPA’in 2022 yılında yayımladığı Türkiye’deki Mülteci Bayanlar ve Kız Çocuklarında Menstrüel Hijyen Yönetimi raporu Türkiye’de yaşayan her iki mülteci bayan ve kız çocuğundan birinin “çok pahalı” olduğu için hijyenik regl ürünlerine ulaşamadığını ortaya koyuyor.

Bu uygulamanın belediyelerin menstrüel adalet alanında oynayabilecekleri çok önemli bir rolün göstergesi olduğunu belirten Eskitaşçıoğlu, “Belediyenin menstrüel bakım gereksinimlerini temel ihtiyaç olarak görüp bütçesini buna göre planlıyor olması, herkese açık olması ve yalnızca belli bir merkezden değil ilçelerde bulunan bayan lokallerinden alınabilecek olması çok değerli” diyor.

Yalnızca hijyenik ped dağıtmanın regl yoksulluğunu ortadan kaldırmayacağını hatırlatan Eskitaşçıoğlu, regl odaklı oturumları da kapsayan eğitim programlarıyla birlikte uygulamanın genişletebileceğini ve bu uygulamaların diğer belediyelere de yayılmasını umduklarını söylüyor.

Ücretsiz ped İmamoğlu’nun da vaatleri arasında

Her ay bedelsiz hijyenik ped dayanağı İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun da seçim vaatleri arasında yer alıyordu. İmamoğlu daha önce düzenli olmamakla birlikte yurtlarda bedelsiz ped dağıtmıştı.

31 Mart yerel seçimlerinden önce İmamoğlu, bedelsiz ped dayanağının yanı sıra bayanlara yönelik yılda bir defa bedelsiz ultrason hizmeti, jinekolojik sağlık denetimi, SMEAR ve HPV testii vaatlerde bulunmuştu.