Türkiye, ABD Dışişleri Bakanı Blinken’ın Ankara gezisinden ne bekliyor?

ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken’ın son ana kadar açıklanmayan Türkiye ziyareti pazar akşamı başlayacak. Blinken, Pazartesi günü Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’la görüşecek. İki bakanın yüklü olarak İsrail-Hamas savaşını ele almaları, bunun yanı sıra Suriye’deki gelişmeleri ve İsveç’in NATO üyeliğini de değerlendirmeleri öngörülüyor.

Antony Blinken, 7 Ekim’de başlayan İsrail-Hamas savaşının akabinde ilk Orta Doğu turunda Ankara’yı pas geçmişti. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Blinken’ın Türkiye’ye gelmek istediğini lakin kendisinin Mısır ziyareti nedeniyle programın uygun olmadığını kaydetmişti.

Bazı diplomatik kaynaklar ise Blinken’ın, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın kendisi hakkındaki sert açıklamaları nedeniyle ziyaretin ilk cinste gerçekleşmediğini iddia etmişlerdi. Erdoğan, bölgeye ilk ziyareti sırasında “Buraya Yahudi olarak geldim” diyen Blinken’ı sert lisanla eleştirmiş, “Bunu söylediğin zaman karşındakiler ‘Ben de bölgeye bir Müslüman sıfatıyla yaklaşıyorum’ derse ne diyeceksin?” diye sormuştu.

Blinken’ın 2-10 Kasım günlerini kapsayan ikinci tur programı kapsamında yapılan resmi açıklamada Ankara yer almamıştı. Buna rağmen Türk diplomatik kaynaklar, ziyaretin 5 Kasım’da gerçekleşeceğini duyurmuştu. Diplomatik geleneklere çok da uymayan bu durum, Türkiye-ABD arasında artan görüş ayrılıklarının bir yansıması olarak algılandı.

ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Matthew Miller, Cumartesi günü yaptığı açıklamayla, Blinken’ın Ankara’ya gideceğini doğruladı ve Fidan ile görüşmesinin Pazartesi günü olacağını kayda geçirdi. Blinken’ın Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından kabul edilip edilmeyeceği net değil.

Blinken’ın yenilenen bölgesel tur açıklamasında, ABD Dışişleri Bakanı’nın Ürdün ve Türkiye’deki temaslarında İsrail-Hamas savaşında sivillerin korunması, Gazze’ye insani yardımların ulaştırılması ve meseleye kalıcı bir tahlil bulunması için düzeneklerin oluşturulması gibi bahislerin ele alınacağı bildirildi. Açıklamada ayrıyeten, Blinken’ın taraflara “daha sakin söylem” davetinde bulunacağı ifadesi de yer aldı.

Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan açıklamada ise “ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken, 5-6 Kasım 2023 tarihlerinde ülkemizi ziyaret edecektir. Pazartesi günü yapılacak olan görüşmede, Gazze’deki durum, bölgesel problemler ve ikili ilişkiler hakkında fikir alışverişinde bulunulması öngörülmektedir” denildi.

Türkiye’nin ABD’ye itirazları

Türkiye’nin 7 Ekim sonrası süreçte ABD idaresine üç hususta itirazı ve eleştirisi oldu. Bunların başında ABD’nin USS Gerald Ford ve USS Eisenhower uçak gemileri ile diğer kimi savaş gemilerini çabucak İsrail’e destek olarak bölgeye göndermesi geldi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, ABD ve birtakım Batı ülkelerinin yangına körükle gittiğini, savaş gemisi göndermesinin savaşın bölgeye yayılması manasına geleceğini söyledi. Erdoğan, bir konuşmasında, “Amerika nere, İsrail-Filistin nere? Ne işin var senin orada? Amerikai ülkeye barışı tesis mi yakışır, yoksa oraya akaryakıtla körükle gitmek mi yakışır?” dedi.

ABD yetkilileri ise uçak gemilerinin hem İsrail’e destek hem de savaşın yayılması durumunda bilhassa Lübnan’da yaşayan Amerikalıların tahliyesi için gönderildiğini kaydetti.

Erdoğan’ın ABD’yi bu mevzuda eleştirmesinin bir diğer sebebi 5 Ekim’de bir Amerikan savaş uçağının Suriye’nin kuzeyinde “terörle mücadele” operasyonu için gönderilen bir Türk silahlı insansız hava aracını (SİHA) vurması oldu. Bu ortamda başlayan İsrail-Hamas savaşı sonrası, Türkiye’den ABD’ye yapılan tenkitlerin tonu arttı.

Türkiye’den ABD’ye yönelik tenkitlerin ikinci en çok önemli başlığı, Ankara’nın, Washington’un İsrail’in Gazze’de sivilleri ve sivil altyapıyı vurarak binlerce çocuk ve bayanın hayatını yitirmesine gereğince güçlü ses çıkarmamasını düşünmesi. Taraflar, Gazze’deki El-Ehli Hastanesi’nde 17 Ekim’de meydana gelen ve 500’e yakın sivilin vefatına neden olan patlamanın sebebi konusunda da görüş ayrılığına düştüler. Türkiye, Filistinli yetkililer benzeri, İsrail’in hastaneye saldırı düzenlediğini kaydederken, ABD ve diğer Batılı ülkelere göre patlamaya İslami Cihad örgütünün bir roketi neden oldu. Örgüt ise iddiaları redderek İsrail’i suçladı.

İsrail’e tenkitlerinin dozunu artıran Türkiye, hücumların “soykırıma varan nitelikte” olduğunu, işlenen savaş cürümlerinin uluslararası bir mahkemede hesabının verilmesi gerektiğini kaydetti. Uluslararası toplumu da, sivillere dönük taarruzlara ses çıkarmadığı gerekçesiyle eleştiren Türkiye, bilhassa ABD’nin “moral üstünlüğünü” yitirdiğini vurguladı.

ABD ise bu süreçte İsrail’in kendini savunma hakkını önceleyen bir telaffuz ve siyaset izledi. Lakin sivil kayıpların artarak devam etmesi ve uluslararası toplumda giderek artan tenkitler ABD’nin de telaffuzunu yumuşattı. ABD Başkanı Joe Biden, akınlara “ara verilmesini”, Gazze’de artan insani krize tahlil bulunması daveti yaptı. ABD Dışişleri Bakanı Blinken da 3 Kasım’da İsrail’de yaptığı temaslarda bu çağrıyı yineledifakat sonuç alınamadı. Biden ve Blinken’ın son günlerde İsrail’e karşı biraz daha sert bir tonda konuşmaya başladıkları da gözlendi.

Buna karşın Türkiye’nin ABD’ye bir diğer çok önemli eleştirisi de Washington’un İsrail-Hamas savaşının sona ermesi için yapılan ateşkes davetlerine kulak asmaması.

ABD, Türkiye’nin Hamas siyasetinden neden rahatsız?

ABD açısından ise en çok önemli tenkit noktası ise Türkiye’nin Hamas’ı diğer Batı ülkeleri “terör örgütü” olarak nitelendirmemesi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Fidan, Hamas’ı, topraklarını ve halkını kurtarmak için direnen siyasi bir örgüt olarak tanımladılar.

Erdoğan, Hamas için “mücahit” sözünü de kullandı.

Ankara’da gündemin ilk hususu rehinelerin serbest bırakılması

Bu ortamda gerçekleşecek görüşmelerde bölgedeki genel durumun kıymetlendirilmesi öngörülüyor. Lakin önceliğin rehinelerin serbest bırakılması olduğu bilhassa ABD tarafından dile getiriliyor.

Her ne kadar rehinelerle ilgili müzakereler Katar ve Mısır tarafından yönetilse de, Türkiye de Hamas’ın lider takımıyla diyaloğu nedeniyle sürece katkı veren ülkeler arasında görülüyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun tüm rehineler serbest bırakılmadan ateşkes konusunun ele alınmayacağını vurgulaması, bu bahsin aciliyetini ve kıymetini ortaya koyuyor.

Savaşın yayılması endişesi

Tüm tarafların ortak tasalarından biri, mevcut çatışmanın başta Lübnan ve Suriye olmak üzere bölge ülkelerine yayılması. Blinken, Orta Doğu turunda yaptığı temaslar sırasında bu telaşını dile getirdi. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da en son İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Abdullahinyan ile Ankara’da yaptığı görüşme sırasında bildiriler vermişti.

O görüşmede, Abdullahinyan’ın İsrail’in sivilleri hedef alan akınlarının devam etmesi durumunda bölgedeki devlet dışı aktörlerin daha fazla denetim altında tutulamayabileceği ihtarında bulunması dikkat çekmişti. İran’ın başta Lübnan’da Hizbullah, Irak’ta Haşdi Şabi olmak üzere bölgedeki birçok milis kümesini denetim ettiği biliniyor.

Türkiye kalıcı barış için bastırıyor

Türkiye, tansiyonun başladığı günden bu yana sorunun temelinde İsrail’in iki devletli tahlili kabul etmemesi olduğunu, 1967 hudutlarına dayalı siyasi ve toprak bütünlüğü olan bir bağımsız Filistin devleti kurulana kadar da sorunun daha da şiddetlenerek devam edeceği ikazında bulunuyor. Dışişleri Bakanı Fidan bunu “Ya daha büyük bir savaşa yahut büyük barışa gideceğiz” tabirleriyle somutlaştırdı.

Blinken da 3 Kasım’da İsrail’de, ABD’nin iki devletli tahlilden diğer bir yol öngörmediği mesajını verdi. Lakin bu adımın nasıl atılacağı konusunda şimdi somut bir süreç yok.

Türkiye ve birtakım ülkeler barış için uluslararası konferans düzenlemesini öneriyor. Fidan’ın Blinken ile görüşmesinde Amerikalı bakan bu kanıyı aktarması bekleniyor. Erdoğan son konuşmalarından birinde yeni bir uluslararası güvenlik düzeneği kurulmasını önermişti.

Bunun da ötesinde Türkiye, İsrail ve Filistin’in bir mutabakata varması durumunda bir garantörlük sistemi kurulmasını, böylelikle başta bölge ülkeleri olmak üzere barış sürecinin sahiplenilmesi ve yarıda kalmaması teklifini de gündeme getirdi.

Suriye de gündemde

Fidan ve Blinken’ın gündemindeki bir diğer bir bahsin da, 5 Ekim’de Türk SİHA’sının bir Amerikan savaş uçağı tarafından düşürülmesi ile bir kere daha alevlenen Suriye’nin kuzeyindeki son gelişmeler olması öngörülüyor.

Türkiye, kendisinin “terör örgütü” olarak gördüğü Halk Savunma Birlikleri’nin (YPG), ABD tarafından Suriye Demokratik Güçleri’nin (SDG) bir modülü olarak görülmesi ve IŞİD ile mücadelede ortak olarak kullanılmasına sert tepki gösteriyor.

Ankara en son 1 Ekim’de İçişleri Bakanlığı’na düzenlenen taarruzdan Suriye’nin kuzeyinden gelen YPG ve PKK mensuplarını sorumlu tuttu. Türkiye, Suriye’nin kuzeyine dönük ağır bir operasyon başlatmış, bölgedeki ABD askerlerine YPG’nin yanından uzaklaşması tavsiyesinde bulunmuştu.

İsveç konusu da masada olacak

ABD için bir diğer çok önemli bahis, İsveç’in NATO üyeliği için gereken onay sürecinin daha fazla gecikme olmadan tamamlanması. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Temmuz ayında NATO Zirvesi sırasında İsveç Başbakanı Ulf Kristersson ile varılan uzlaşmaya uygun şekilde İsveç’in ittifaka katılım protokolünü onay için ekim ayı sonunda Meclis’e göndermişti.

Protokolün önce Meclis Dışişleri Kurulu’nda, sonra da TBMM Genel Kurulu’nda onaylanması gerekiyor. İsveç ve ABD başta olmak üzere NATO’nun beklentisi, bu sürecin kasım ayı sonuna kadar tamamlanması.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ise Kazakistan dönüşü gazetecilere yaptığı açıklamada, sürecin artık TBMM’nin denetiminde olduğunu, Meclis’in ağır bir bütçe sürecine girdiğini kaydederek, “Genel Heyet çalışmaları bizim bütçede o denli kısa geçmiyor. fakat biz mümkün olduğunca işi kolay kılmaya çalışacağız. Bu noktada elimizden gelen olumlu çabası göstermeye çalışacağız. Kâfi ki karşımızdakiler bize olumlu yaklaşsınlar” dedi.